Presentasjon lastes. Vennligst vent

Presentasjon lastes. Vennligst vent

Orðabækur, handbækur og gagnasöfn

Liknende presentasjoner


Presentasjon om: "Orðabækur, handbækur og gagnasöfn"— Utskrift av presentasjonen:

1 Orðabækur, handbækur og gagnasöfn
© Eiríkur Rögnvaldsson, september 2012 1

2 Íslensk orðabók Íslensk orðabók Ritstj. Mörður Árnason. Mál og menning, Reykjavík. [1. útg. 1963, Íslenzk orðabók handa skólum og almenningi, ritstj. Árni Böðvarsson]

3 Íslensk samheitaorðabók
Íslensk samheitaorða-bók Ritstj. Svavar Sigmundsson. Styrktarsjóður Þórbergs Þórðarsonar og Margrétar Jónsdóttur, Háskóla Íslands, Reykjavík. [1. útg ]

4 Stafsetningarorðabókin
Stafsetningarorðabókin Ritstj. Dóra Hafsteinsdóttir. JPV, Reykjavík.

5 Handbók um íslensku Handbók um íslensku Ritstj. Jóhannes Bjarni Sigtryggsson. JPV, Reykjavík.

6 Stóra orðabókin um íslenska málnotkun
Jón Hilmar Jónsson Stóra orðabókin um íslenska málnotkun. Mál og menning, Reykjavík.

7 Beygingarlýsing íslensks nútímamáls
Beygingarlýsing íslensks nútímamáls Ritstj. Kristín Bjarnadóttir. Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum, Reykjavík.

8 Mörkuð íslensk málheild
Mörkuð íslensk málheild Ritstj. Sigrún Helgadóttir. Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum, Reykjavík.

9 ÍSLEX ÍSLEX Ritstj. Þórdís Úlfarsdóttir o.fl. Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum, Reykjavík.

10 Orðabanki Íslenskrar málstöðvar
Orðabanki Íslenskrar málstöðvar. Ritstj. Ágústa Þorbergsdóttir. Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum, Reykjavík.

11 Íslenskt orðanet Jón Hilmar Jónsson og Þórdís Úlfarsdóttir. Íslenskt orðanet. Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum, Reykjavík.

12 Ritmálssafn Orðabókarinnar
Ritmálssafn Orðabókar Háskólans. Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum, Reykjavík.

13 Málföng Málföng fyrir íslensku. Máltæknisetur, Reykjavík.

14 Mergur málsins Jón G. Friðjónsson Mergur málsins. Íslensk orðatiltæki. Uppruni, saga og notkun. Mál og menning, Reykjavík. [1. útg ]

15 Íslensk orðsifjabók Ásgeir Blöndal Magnússon Íslensk orðsifjabók. [3. prentun 2008.] Orðabók Háskólans, Reykjavík.

16 Íslensk orðtíðnibók Jörgen Pind (ritstj.), Friðrik Magnússon og Stefán Briem Íslensk orðtíðnibók. Orðabók Háskólans, Reykjavík.

17 Íslenskt orðtakasafn Halldór Halldórsson Íslenzkt orð-takasafn I-II. 3. útg. aukin. Almenna bókafélagið, Reykjavík. [1. útg ] (Íslenzk þjóðfræði.)

18 Íslenskt málsháttasafn
Bjarni Vilhjálmsson og Óskar Halldórsson Íslenzkir máls-hættir. Almenna bókafélagið, Reykjavík. (Íslenzk þjóðfræði.)

19 Handbók um málfræði Höskuldur Þráinsson Handbók um málfræði. Námsgagna-stofnun, Reykjavík.

20 Íslenskt málfar Árni Böðvarsson Íslenskt málfar. Almenna bókafélagið, Reykjavík. (Íslensk þjóðfræði.)

21 Handbók um málfar í talmiðlum
Ari Páll Kristinsson Handbók um málfar í talmiðlum. Málvísindastofnun Háskóla Íslands, Reykjavík.

22 Nöfn Íslendinga Guðrún Kvaran Nöfn Íslendinga. Forlagið, Reykjavík. [1. útg. 1991, höf. Guðrún Kvaran og Sigurður Jónsson frá Arnarvatni.]

23 Orðabók Blöndals Sigfús Blöndal Íslensk-dönsk orðabók. Reykjavík. [Ljóspr og Viðbætir 1963; ritstj. Halldór Halldórs-son og Jakob Benedikts-son. Íslenzk-danskur orðabókarsjóður, Reykjavík.]

24 Orðabók Fritzners Johan Fritzner Ordbog over det gamle norske sprog. 2. útg. Universitets-forlaget, Oslo. [Ljóspr og útg Viðbótarbindi með leiðréttingum og viðaukum útg ]

25 Orðabók Cleasby-Vigfússonar
Richard Cleasby og Guðbrandur Vigfússon An Icelandic-English Dictionary. 2. útg. The Clarendon Press, Oxford. [1. útg ]

26 Lexicon poeticum Sveinbjörn Egilsson Lexicon poeticum antiquæ linguæ septen-trionalis. Útg. Finnur Jónsson. Det kongelige nordiske Oldskriftsel-skab, Kaupmannahöfn. [Endurútg. 1931, ljóspr útg. á latínu ]

27 Orðabók Árnanefndar Ordbog over det norrøne prosasprog. A Dictionary of Old Norse Prose [í vinnslu.] Den Arnamagnæanske kommission, Kaupmannahöfn.

28 Gagnfræðakver handa háskólanemum
Friðrik H. Jónsson og Sigurður J. Grétarsson Gagnfræðakver handa háskólanemum. 4. útg. Háskólaútgáfan, Reykjavík. [1. útg ]

29 Handbók um ritun og frágang
Ingibjörg Axelsdóttir og Þórunn Blöndal Handbók um ritun og frágang. 10. útg. Mál og menning, Reykjavík. [1. útg ]

30 Hagnýt skrif Gísli Skúlason Hagnýt skrif. Kennslubók í ritun. 2. útg. Mál og menning, Reykjavík. [1. útg ]

31 Lykill að stafsetningu og greinarmerkjum
Baldur Sigurðsson og Steingrímur Þórðarson Lykill að stafsetningu og greinarmerkjum. Mál og menning, Reykjavík.

32 Íslenskt mál og íslensk málstefna
© Eiríkur Rögnvaldsson, september 2012 32

33 Upphaf íslensks máls Hvenær varð íslenska til sem sérstakt mál?
daginn sem öndvegissúlur Ingólfs bar að landi? þegar Íslendingur og Norðmaður lentu fyrst í vanda með að skilja hvor annan? þegar tiltekinn formlegur munur var kominn upp milli íslensku og norsku? Mál er ekki hægt að skilgreina málfræðilega einnig verður að líta til félagslegra þátta munur á máli og mállýsku er oft óljós Hvenær verður íslenska til? Það er í sjálfu sér skilgreiningaratriði; við getum þess vegna sagt að íslenska hafi orðið til daginn sem öndvegissúlur Ingólfs bar að landi í Reykjavík. Við gætum líka sagt að íslenska hafi orðið til daginn sem Íslendingur og Norðmaður lentu í fyrsta skipti í vandræðum með að skilja hvor annan. Við gætum líka reynt að koma okkur upp einhverjum viðmiðum, og sagt að þegar tiltekinn munur er orðinn á framburði, beygingum og setningagerð, sé íslenska orðin sjálfstætt mál. Allar þessar viðmiðanir ganga samt framhjá því meginatriði málsins, að fyrirbærið mál er ekki hægt að skilgreina eingöngu málfræðilega; það verður ekki síður að taka tillit til félagslegra þátta (stundum er sagt að tungumál sé 'mállýska sem hefur her'. Á Norðurlöndum, einkum í Noregi, er mjög mikill mállýskumunur; samt tölum við um norsku sem eitt mál. Það er víða lítill munur á þeirri norsku sem töluð er við sænsku landamærin og sænskunni sem töluð er hinum megin; miklu minni munur en á þessari sömu norsku og norskunni víða annars staðar í Noregi. Samt sem áður er í fyrra tilvikinu talað um tvö mál, en í því síðara um eitt og hið sama. Það þarf ekki mikla skarpskyggni til að sjá að þarna eru það ytri aðstæður sem ráða skiptingunni, þ.e. sú tilviljun að landamærin eru þar sem þau eru.

34 Skyldleiki tungumála Á 13. öld er kominn upp verulegur munur á því máli sem talað er á Íslandi og í Noregi upp úr því dregur úr samskiptum þjóðanna og munur málanna eykst þá enn meir Sé sama orð haft um sama hlut í íslensku og norsku er það sennilega upprunnið í norrænu finnist hliðstætt atriði í skyldum málum er það oftast talið tilkomið áður en málin greindust að þó gæti annað málið hafa fengið orð að láni úr hinu Það er sem sé ekki hægt að setja upp neina einhlíta skilgreiningu á því hvenær um mismunandi mál sé að ræða, og hvenær sé um að ræða mállýskur; ákvörðun um það hlýtur að ráðast af ýmsu, og við tölum nánar um þetta þegar kemur að mállýskum. En oft er nú talið að þegar kemur fram á 13. öld sé orðinn töluverður munur á því máli sem talað var á Íslandi og því sem talað var í Noregi; svo mikill, að réttlætanlegt sé að tala um tvö mál. Upp úr því verða Íslendingar líka nær skipalaus þjóð, og utanferðir minni en áður, þannig að menn kynnast minna erlendum þjóðum. Það hlýtur svo að leiða til þess að munur íslensku og norsku eykst. Þegar við finnum hliðstætt atriði í tveim skyldum málum, er oft sagt að þetta atriði hljóti að vera tilkomið áður en málin klofnuðu. Sé t.d. sama orðið haft um tiltekið fyrirbæri í íslensku og norsku, gætum við reynt að segja: Þetta sýnir að fyrirbærið er svo gamalt að það hefur verið þekkt meðan íslenska og norska voru enn eitt og sama mál. Ef mismunandi orð eru aftur á móti notuð, gæti okkur dottið í hug að það sýndi að fyrirbærið væri tilkomið eftir að málin klofnuðu. Oft er þetta svo, en því er samt ekki að treysta, a.m.k. ekki hvað varðar einstök orð. Orðið bíll er t.d. notað bæði í íslensku og dönsku, þótt fyrirbærið sé ljóslega tilkomið a.m.k árum eftir að íslenska og danska fóru að verða allólík mál.

35 Sameiginleg þróun Sameiginlegar reglur eru oftast úr upprunamáli
hljóðreglur, beygingarreglur, setningafræðireglur Þó getur sama þróun orðið í skyldum málum án þess að annað hafi bein áhrif á hitt því að innri aðstæður í málunum eru svipaðar Nýjungar þurfa ekki að vera erlend áhrif þótt þær eigi hliðstæðu í t.d. ensku eða dönsku málin eru skyld, og e.t.v. sjálfstæða þróun á ferð Hins vegar er þetta oft öruggara með ákveðnar reglur; hljóðreglur, beygingarreglur, setningafræðileg sambönd o.s.frv. Því er þó aldrei alveg að treysta. Það er nefnilega algengt að hliðstæð þróun verði í tveim skyldum málum eftir að þau greinast, án þess að hægt sé að segja að annað málið hafi áhrif á hitt. Ástæðan er þá sú að aðstæður í málunum eru að miklu leyti hinar sömu, og sömu aðstæður kalla á sömu breytingar eða skapa skilyrði fyrir þær. Þegar talað er nú á tímum um ensk eða dönsk áhrif á íslensku, er því rétt að fara dálítið varlega. Það má ekki gleyma því að enska og danska eru talsvert skyldar íslensku, og mjög margt í reglukerfi málanna er hliðstætt. Líkindin eru meiri en þau sýnast; munurinn er mestur í orðaforðanum og framburðinum, en hann er það sem við tökum helst eftir. En vegna þessara líkinda er alls ekki fráleitt að hugsa sér að hliðstæð þróun gæti orðið í ákveðnum atriðum t.d. í íslensku og ensku, án þess að um nokkur bein áhrif frá ensku væri að ræða. Þetta er auðvitað erfitt eða útilokað að sanna; við heyrum og lesum mikið af ensku, þannig að vissulega getur verið um bein áhrif að ræða. Við skulum þó hafa í huga að oft er ekkert útilokað að breytingin hefði orðið í íslensku án nokkurra áhrifa.

36 Munur fornmáls og nútímamáls
Hver er munur fornmáls og nútímamáls? ýmis orð fornmáls eru nú framandi beyging ýmissa orða hefur breyst setningagerð er stundum önnur en í nútímamáli Samt þykjumst við skilja forna texta algerlega og finnst þeir furðu líkir nútímamáli En breytingarnar eru mestar í hljóðkerfinu og þær koma að litlu leyti fram í ritmálinu Þegar við lesum forna texta finnst okkur munur fornmáls og nútímamáls ekki ýkja mikill. Auðvitað rekumst við á ýmis orð sem við skiljum ekki, en þau eru þó tiltölulega fá. Við finnum líka dæmi um óvenjulega orðaröð og beygingar; en við þykjumst þó skilja textann fullkomlega, og finnst munurinn á honum og nútímamáli ótrúlega lítill. Þar er þó ekki allt sem sýnist.

37 Tengsl stafsetningar og framburðar
Stafsetningin er að talsverðu leyti endurgerð smíð 19. aldar manna út frá fornmálinu áður skrifuðu menn meira eftir framburði en nú ýmsar framburðarbreytingar voru sýndar í ritmáli t.d. lángur, hæji, eidn í stað langur, hagi, einn Í upphafi var stafsetning löguð að framburði elstu rit endurspegla framburð því allvel en samband hljóða og bókstafa hefur breyst mikið Í fyrsta lagi er sú stafsetning sem við notum nú að talsverðu leyti endurgerð út frá fornmálinu. Á 19. öld og fyrr skrifuðu menn mun meira eftir framburði en nú, og þá voru sýndar í stafsetningu ýmsar framburðarbreytingar sem orðið hafa, en ekki eru táknaðar í þeirri stafsetningu sem nú gildir. Þá var t.d. oft ritað lángur, hæji, eidn o.s.frv. þar sem við höfum langur, hagi, einn. Þegar fyrst var farið að rita íslensku höfðu menn auðvitað enga stafsetningarhefð að styðjast við, og þess vegna skrifuðu menn að miklu leyti eftir framburði — um annað var ekkert að ræða. Þess vegna speglar stafsetning elstu rita framburðinn væntanlega nokkuð vel; og íslensk nútímastafsetning er svo löguð að miklu leyti eftir stafsetningu fornmáls. Sambandið milli hljóða og bókstafa hefur þannig breyst mjög mikið.

38 Stöðubundnar og altækar breytingar
Sumar breytingar eru stöðubundnar hljóðgildi bókstafa hefur breyst í ákveðnu umhverfi t.d. hljóðgildi sérhljóða á undan ng og nk Aðrar breytingar eru altækar óháðar umhverfi, s.s. samfall i/í/ei og y/ý/ey Þetta má bera saman við færeysku flestir lesa færeysku vandræðalaust en skilja lítið þar eru tengsl hljóða og bókstafa önnur en í íslensku Bæði er þar um að ræða stöðubundnar breytingar, þ.e. hljóðgildi hefur breyst í ákveðnu hljóðfræðilegu umhverfi, s.s. hljóðgildi sérhljóða á undan ng og nk; og einnig altækar breytingar, eins og t.d. samruna i og y. Við getum borið þetta saman við færeysku. Flestir kannast við að það er vandalítið fyrir okkur sem aldrei höfum lært neitt í færeysku að lesa málið, en við skiljum ekki bofs ef við heyrum það talað. Ástæðan er sú að færeyskt ritmál var ekki til fyrr en á 19. öld; þá bjó málfræðingur nokkur til ritmál handa Færeyingum, og lagaði það eftir íslensku, eða hinu sameiginlega fornmáli. En færeyskur framburður hefur breyst talsvert, og tengslin milli ritmáls og talmáls eru þar ekki hin sömu og í íslensku. Athugið að þetta táknar ekkert endilega að færeyskur framburður hafi breyst meira en íslenskur; á sumum sviðum er það ugglaust svo, en öðrum ekki. Meginatriðið er að breytingarnar eru aðrar. Vegna þess hve stafsetningin er samgróin málinu í huga okkar, þá hættir okkur til að líta svo á að hjá okkur séu tengslin milli framburðar og stafsetningar nær fullkomin, en margfalt minni í færeysku. Hver kannast ekki við að talað sé um að færeyska sé svo erfið af því hve framburðurinn sé ólíkur stafsetningunni? En ætli Færeyingum finnist ekki það sama um íslensku?

39 Hvað hefur breyst? Þættir málsins hafa breyst mismikið
beygingar hafa tiltölulega lítið breyst setningafræðin líka, en þó meira en oft er talið Orðaforðinn er að talsverðu leyti sá sami mjög mörg orð hafa þó bæst við, en önnur horfið Hér þarf þó að vera á varðbergi sum orð hafa aðra merkingu en að fornu einkum orð sem vísa til huglægra fyrirbæra Beygingar málsins hafa breyst tiltölulega lítið, og sömuleiðis setningafræðin, þótt þar sé að vísu ýmislegt sem mætti nefna, eins og fram kemur hér á eftir. Orðaforðinn er líka að talsverðu leyti sá sami; auðvitað hefur gífurlega mikið bæst við af orðum, og talsvert mörg líka fallið úr notkun, en æði margt er þó sameiginlegt. Það er þó rétt að hafa tvennt í huga í því sambandi. Í fyrsta lagi er ekki gefið að orð sem kemur fyrir bæði að fornu og nýju merki nákvæmlega það sama, þótt maður haldi það í fljótu bragði. Orðið skynsemd gat t.d. merkt 'rök' að fornu. Þetta á einkum við um orð sem vísa til ýmissa huglægra fyrirbæra, en einnig önnur.

40 Mál og samfélag Þjóðfélag fornmáls var ólíkt nútímaþjóðfélagi
til að skilja mál þarf að þekkja og skilja þjóðfélagið Þetta þekkja menn vel með erlend mál þau verða ekki lærð til hlítar af bókum Sama gildir um íslenskt fornmál til að skilja það þarf að þekkja sögu og bókmenntir Hætta er falin í orðunum og stafsetningunni við höldum okkur skilja málið betur en við gerum Í öðru lagi er svo það að þjóðfélag það sem fornmálið var talað í var auðvitað gerólíkt því sem við þekkjum. Það er ekki hægt að skilja mál fullkomlega nema þekkja samfélagið þar sem það er talað vel. Þetta er auðvitað almennt viðurkennt nú á dögum þegar um er að ræða erlend mál; menn verða að dvelja í landi þar sem mál er talað til að ná fullkomnu valdi á því. Þar er ekki bara átt við framburð, heldur líka hvenær hvað á við, ýmis fíngerð blæbrigði í merkingu orða o.s.frv. Og auðvitað á þetta líka við um forníslensku, þótt við hugsum ekki út í það hversdags. Eftir því sem við þekkjum betur samfélag þjóðveldisaldar, þeim mun betur skiljum við mál þess samfélags. Þess vegna er út í hött að halda að maður skilji íslenskt fornmál án þess að hafa kynnt sér vel sögu Íslands og bókmenntir. En þarna liggur hættan falin í orðunum og stafsetningunni; við höldum að við skiljum þetta miklu betur en við gerum í raun og veru.

41 Íslenska og önnur mál Íslenska borin saman við önnur Norðurlandamál
og sagt að hún hafi breyst miklu minna en þau Það er að nokkru leyti rétt, en að öðru leyti ekki beygingar hafa reyndar breyst mun minna í íslensku en hljóðkerfið sennilega meira Munurinn sýnist meiri en hann er í raun og veru því að breytingar á íslensku eru í hljóðkerfinu og þær koma ekki fram í stafsetningunni Íslenska er oft borin saman við önnur Norðurlandamál og bent á að miklu minni breytingar hafi orðið á henni en þeim. Það er að nokkru leyti rétt, en að öðru leyti ekki. Íslenskt hljóðkerfi hefur sennilega breyst meira, en beygingarnar aftur á móti mun minna. Munurinn sýnist hins vegar miklu meiri en hann er vegna þess að þegar við tölum um breytingar miðum við svo mjög við stafsetninguna. Íslensk stafsetning er að talsverðu leyti endurgerð, eins og áður sagði; en stafsetning annarra Norðurlandaþjóða (fyrir utan Færeyinga) hefur þróast í aðrar áttir. Þar með er ekki sagt að stafsetning þeirra sé neitt nær framburðinum en okkar, heldur aðeins að þar hafa ekki verið uppi neinar tilhneigingar til að laga hana eftir fornmálinu. Það má alveg hugsa sér — þótt það kunni að virðast fjarstæðukennt — að sama stafsetning gilti nú á tímum á öllum Norðurlöndum (þ.e. utan Finnlands). Vissulega yrði stafsetningarnám erfiðara fyrir suma en aðra; en yrði það nokkuð strembnara en t.d. ensk stafsetning er fyrir enskumælandi fólk?

42 Tegundir breytinga Breytingum á íslensku má skipta í sex flokka:
hljóðkerfi beygingarkerfi orðmyndun setningagerð merking orða orðaforði Við skulum nú aðeins líta á nokkur atriði sem breyst hafa í málinu, og skipta þeim í sex flokka; 1) hljóðkerfi; 2) beygingakerfi; 3) orðmyndun; 4) setningafræði; 5) merking orða; 6) orðaforði.

43 Breytingar á sérhljóðakerfinu
Miklar breytingar hafa orðið á sérhljóðakerfi nefkveðin sérhljóð voru greind frá munnkveðnum til var tvenns konar ‘æ’ og tvenns konar ‘ö’ i og y voru aðgreind bæði í ritun og framburði broddur yfir staf táknaði lengd en ekki hljóðgildi um 1600 varð lengd sérhljóða stöðubundin um sama leyti breyttust sum löng sérhljóð í tvíhljóð á, ó, æ urðu [au, ou, ai í stað aː, oː, ɛː] en é varð samhljóð + sérhljóð, [jɛ] Eins og áður hefur komið fram hafa miklar breytingar orðið á hljóðkerfinu, þótt stafsetningin dylji það fyrir okkur, ýmist stöðubundnar eða altækar. Áður hefur verið minnst á að í fornmáli voru nefkveðin sérhljóð aðgreind frá munnkveðnum, og sérhljóðin voru fleiri en nú af öðrum ástæðum; til voru tvenns konar æ, tvenns konar ö, og i og y voru aðgreind ekki bara í stafsetningu, heldur líka í framburði. Komma yfir staf táknaði þá lengd, en nú sérstakt hljóðgildi; það breyttist í hinni svokölluðu hljóðdvalarbreytingu, sem venjulega er talin hafa orðið kringum 1600, en átti sér vissulega langan aðdraganda. Fyrir hljóðdvalarbreytinguna var lengd sérhljóða föst, en eftir hana er hún stöðubundin; fer eftir lengd samhljóða sem á eftir kemur. Um þetta leyti breytast líka sum hinna gömlu löngu hljóða í tvíhljóð, þ.e. á, ó, æ, en é verður samhljóð + sérhljóð.

44 Samhljóðabreytingar Samhljóðakerfið hefur einnig breyst
pp, tt, kk voru löng hljóð; nú aðblástur [hp, ht, hk] b, d, g táknuðu rödduð hljóð; nú órödduð [p, t, k] j og v voru svokölluð hálfsérhljóð en nú samhljóð Allt altækar breytingar; aðrar eru stöðubundnar „linun“ í bakstöðu; þat, ok, annat > það, og, annað nn > [tn] og ll [tl] við ákveðnar aðstæður rr og ss styttust í bakstöðu; herr > her, íss > ís Í samhljóðakerfinu hafa líka orðið breytingar. Tvírituð pp, tt, kk táknuðu áður langt hljóð, en nú aðblástur; b, d, g voru áður rödduð hljóð, en nú órödduð; j og v voru áður svokölluð hálfsérhljóð, en nú samhljóð; og svo mætti lengi telja. Þetta eru allt breytingar sem segja má að séu altækar, en stöðubundnar breytingar eru líka geysimargar. Þar má nefna "linun" í bakstöðu í áhersluleysi, þat það, ok og, annat annað; nn dn og ll dl við ákveðnar aðstæður; rr og ss styttast í bakstöðu; sérhljóð tvíhljóðast á undan ng/nk og á undan gi; og svo mætti lengi telja. E.t.v. hafa áherslur og hrynjandi líka breyst; um það veitir stafsetningin litlar upplýsingar. Það eru þess vegna engar líkur til að við myndum skilja fornt talmál þótt við ættum kost á að heyra það, né myndu fornmenn skilja nokkuð sem við segðum.

45 Breytingar á beygingu einstakra orða
Ýmsar sterkar sagnir hafa orðið veikar hjálpa, fela höfðu þt. halp, fal en nú hjálpaði, faldi Mörg nafnorð hafa flust milli beygingarflokka ýmis karlkynsorð fá -ar í stað -ir í nf.ft., og öfugt dalar > dalir, refar > refir mörg karlkynsorð fá -s í stað -ar í ef.et., og öfugt tugar > tugs, Haralds > Haraldar sum kvenkynsorð hafa skipt á -ar og -ir í nf./þf.ft. greinir/greinar, hurðir/hurðar En hvað hefur breyst í beygingakerfinu? Þeim breytingum sem á því hafa orðið má skipta í fernt. Í fyrsta lagi breytingar á beygingum einstakra orða. Fjöldi orða hefur flust milli beygingarflokka; þannig hafa t.d. ýmsar sterkar sagnir orðið veikar, s.s. hjálpa, fela. Nafnorð hafa líka flust milli beygingarflokka; ýmis karlkynsorð hafa t.d. fengið -ar í stað -ir í nf. ft. og öfugt (dalar dalir, refar refir); einnig hafa orð fengið -ar í stað -s í ef. et. og öfugt (Haralds Haraldar, tugar tugs).

46 Breytingar á beygingarflokkum
Einn beygingarflokkur hefur horfið í heilu lagi karlkyns u-stofnar no.; fjörður, köttur, háttur o.fl. voru fjörðu, köttu, háttu í þf.ft en nú firði, ketti, hætti og hafa þar með tekið upp beygingarmynstur i-stofna en forna beygingin lifir í föstum orðasamböndum á ýmsa vegu, ganga fram fyrir skjöldu Nýr beygingarflokkur virðist vera að koma upp í kvenkynsorðum sem enda á -ing, s.s. drottning þau fá nú oft -u-endingu í ef.et. eins og í þf. og þgf. Í öðru lagi eru það breytingar á beygingarflokkum. A.m.k. einn beygingarflokkur hefur svo að segja horfið. Það er flokkurinn sem orð eins og fjörður, köttur, háttur o.fl. Þessi orð voru áður fjörðu, köttu, háttu í þf. ft., en hafa nú færst yfir í beygingarflokk með orðum eins og gestur, og eru firði, ketti, hætti. Hin forna beyging lifir nú aðeins í föstum orðasamböndum, eins og á ýmsa vegu, ganga fram fyrir skjöldu o.s.frv. Þá má segja að nýr beygingarflokkur sé að verða til með kvenkynsorðum sem enda á -ing; þau hafa nú tilhneigingu til að enda á -u í ef. et., og eru þá endingarlaus í nf. et. en - u í öllum öðrum föllum et.; drottning - drottningu - drottningu - drottningu. Slíkt beygingarmunstur var ekki til áður.

47 Breytingar á beygingarendingum
Beygingarendingar sagna hafa stundum breyst t.d. endingar viðtengingarháttar færa - færir - færi, færim - færið - færi Ýmsar endingar fallorða hafa einnig breyst oft af hljóðfræðilegum orsökum t.d. u-innskot í endingu; maðr, svartr > maður, svartur mörg orð missa nefnifallsendingu; íss, herr > ís, her eða endingin breytist, sbr. stóll, steinn, háll, vænn Í þriðja lagi eru það breytingar á beygingarendingum. Ýmsar sagnaendingar hafa breyst, t.d. endingar viðtengingarháttar; færa - færir - færi, færim - færið - færi. Einnig hafa endingar nafnorða breyst, en þar er oft um hljóðfræðilegar breytingar að ræða, s.s. þegar mörg karlkynsorð missa nefnifallsendingu (ís, her; sbr. líka stóll, steinn).

48 Breytingar á beygingarformdeildum
Beygingarformdeildir geta einnig breyst hvaða munur er sýndur formlega og reglubundið Í fornu máli var til sérstök tvítala auk et. og ft. þó aðeins í persónufornöfnum og eignarfornöfnum eintala var ég - þú, tvítala við - þið, fleirtala vér - þér Nú er tvítalan horfin sem sérstök formdeild en þrátt fyrir það hafa tvítöluorðin varðveist bara í víkkaðri merkingu Í fjórða lagi er svo að nefna breytingar á svonefndum beygingarformdeildum; þ.e. breytingar á því hvaða munur er táknaður reglubundið á formlegan hátt. Í fornmáli var í persónufornöfnum og eignarfornöfnum ekki eingöngu til eintala og fleirtala, heldur líka sérstök tvítala. Þá voru ég og þú eintala eins og nú, en við og þið tvítala, og vér og þér fleirtala. Nú hefur tvítalan horfið sem sérstök formdeild, þannig að ekki eru notuð mismunandi orð eftir því hvort talað er um tvo eða fleiri; en þrátt fyrir það hafa tvítöluorðin varðveist, bara í víkkaðri merkingu. Rétt er að benda á, að í indóevrópsku var tvítala ekki bara í fornöfnum, heldur líka í nafnorðum og sögnum.

49 Breytingar á orðmyndun
Myndun nýrra orða fer fram með tvennu móti afleiðslu og samsetningu Báðar aðferðir eru notaðar að fornu og nýju breytingar hafa orðið á viðskeytum og tíðni þeirra -ari og -un eru mun algengari nú en að fornu -all, -ill, -ull eru lítið notuð til nýmyndunar nú -rí, -ía, -heit, -ismi hafa komið inn í málið og -ó bæst við einnig hafa ýmis forskeyti og forliðir bæst við s.s. sam-, fjöl- o.fl. Myndun nýrra orða fer fyrst og fremst fram með tvennu móti; forskeytum/viðskeytum og samsetningu tveggja eða fleiri róta. Báðar þessar aðferðir voru líka notaðar til forna, en eitthvað hefur breyst hvaða forskeyti/viðskeyti eru notuð. Viðskeytin -ari og -un eru t.d. ekki sérlega algeng í fornu máli, en geysialgeng í nútímamáli; aftur á móti eru viðskeyti eins og - all, -ill, -ull lítið notuð til nýmyndunar nú. Viðskeyti eins og -rí (bakarí, fyllirí), - ía og -heit hafa komið inn í málið. Einnig má nefna hið geysifrjóa viðskeyti -ó, sem telja verður frá þessari öld.

50 Setningafræðilegar breytingar
Ýmsar breytingar hafa orðið á orðaröð málsins setningar byrja oft á sögn í fornu máli en sjaldnar nú Fara þeir nú og finna Njál; Var nú kyrrt um hríð röð andlaga og hjálparsagna var fjölbreyttari Þeir munu hann séð hafa; Þú munt drepið hafa Guðmund Ýmis sagnasambönd hafa komið upp í málinu einkum vera að gera e-ð og vera búinn að e-u hún var að lesa; hún er búin að lesa bókina Lítum næst á setningafræðilegar breytingar. Þar má fyrst nefna breytingar sem varða orðaröð. Því er venjulega haldið fram að í fornu máli hafi setningar mun oftar hafist á sögninni en nú; setningar eins og Fara þeir nú og finna Njál voru algengar. Óvíst er þó að munurinn sé svo mikill; færð hafa verið rök að því að þessi orðaröð sé bundin ákveðnum stíl, og það vilji bara svo til að sá stíll sé notaður á fornsögum og hæfi þeim. Aftur á móti hefur fornmál greinilega verið ólíkt nútímamáli að því leyti að þar gat röð hjálparsagna og andlaga verið önnur en nú; vér munum þetta gert hafa, í stað hafa gert þetta. Þá getum við nefnt breytingar á notkun greinis. Í fornu máli virðist ákveðinn greinir ekki hafa verið eins algengur og í nútímamáli. Enn er það smáorðið það. Í nútímamáli er mjög algengt að það sé notað án þess að vísa til neins í setningum eins og það rignir, það eru komnir gestir o.s.frv. Að það vísar ekki til neins má sjá á því að ef orðaröð er breytt, fellur það brott án þess að merkingin breytist; enn rignir, nú eru komnir gestir. Í fornu máli virðist þetta það ekki koma fyrir; þess ber þó að geta að það er miklu algengara í talmáli en ritmáli, en við höfum auðvitað engin dæmi um fornt talmál. Enn má nefna afturbeygingu. Í fornu máli kom varla fyrir að afturbeygt fornafn vísaði úr aukasetningu í aðalsetningu, en það er algengt í nútímamáli; Jón heldur að ég hati sig, en í fornmáli yrði að vera hann. Þá má nefna breytingar á sagnakerfi og hjálparsagnasamböndum. Komið hafa upp orðasambönd sem ekki voru til í fornu máli, eins og vera að gera eitthvað og vera búinn að gera eitthvað. Mun fleiri sagnir virðast líka vera hjálparsagnir en að fornu.

51 Breytingar á merkingu og orðaforða
Merking ýmissa orða hefur breyst en þar er ekki um neinar heildarlínur að ræða en breytingar eru oft meiri en virðist í fljótu bragði Orðaforðinn hefur líka breyst verulega nýyrði og tökuorð hafa komið inn á öllum tímum örar þjóðfélagsbreytingar síðustu áratuga hafa kallað á mikla fjölgun nýrra orða af ýmsu tagi fjöldi orða hefur líka horfið úr málinu, t.d. orð tengd úreltum atvinnuháttum Næst getum við drepið á breytingar á merkingu. Þar er af mörgu að taka, en hins vegar ekki um að ræða neinar heildarlínur, og það þjónar litlum tilgangi að telja upp merkingarbreytingar einstakra orða. Að lokum eru það breytingar á orðaforða. Þær hafa orðið talsverðar, eins og gefur að skilja. Á síðustu áratugum sérstaklega hefur bæst við í málið geysilegur fjöldi orða, bæði ýmiss konar fræðiorða, orða um ný hugtök eða fyrirbæri, o.m.fl. Eitthvað af orðum hefur líka fallið úr notkun, s.s. orð um fyrirbæri sem nú eru úrelt eða komin úr tísku.

52 Orsakir málbreytinga Af hverju breytist málið?
Þeirri spurningu hafa margir reynt að svara Eru málbreytingar óhjákvæmilegar? Já, að einhverju marki a.m.k. Málbreytingar stafa af samspili margra þátta bæði innan málsins og utan þess Málbreytingar eru mishraðar tímabil stöðugleika og óróleika skiptast á Af hverju breytist málið? Eru málbreytingar óhjákvæmilegar? Þetta eru spurningar sem málfræðingar hafa mikið reynt að svara, en gengið misjafnlega. Ótal kenningar hafa verið settar fram um orsakir málbreytinga, en óhætt mun að segja að engin ein þeirra komist nálægt því að skýra allar breytingar, en séu margar kenninganna hafðar í huga í einu, og samspil mismunandi þátta skoðað, má eflaust finna einhvers konar skýringar á mörgum málbreytingum, en ýmislegt verður alltaf óskýrt. Málið breytist ekki jafnt og þétt, heldur verða oft meiri og hraðari á einum tíma en öðrum. Í málsögunni skiptast á tiltölulega róleg og tiltölulega óróasöm tímabil. Stundum má halda því fram að orsakir málbreytinganna komi að innan; það séu einhverjir þættir í málinu sjálfu sem fara af stað, og draga á eftir sér langan slóða breytinga. Á öðrum tímum virðast breytingarnar koma að utan. Það eru allar líkur á að þannig sé ástandið nú.

53 Flutningur máls milli kynslóða
Hvernig flyst málið frá kynslóð til kynslóðar? Allt öðruvísi en fyrir sextíu-sjötíu árum Börn læra málið að talsverðu leyti af öðrum börnum en áður af foreldrum og jafnvel öfum og ömmum Þetta hefur mikil áhrif á hraða málbreytinga Reynsluheimur barna og foreldra var svipaður börnin voru með foreldrum sínum öllum stundum lærðu að tala um þá hluti sem fullorðnir töluðu um Það er augljóst að málið flyst nú frá kynslóð til kynslóðar með allt öðrum hætti en fyrir svo sem fimmtíu árum. Þar ber margt til. Fyrst er það að nefna að börn læra nú mál sitt að talsverðu leyti af öðrum börnum, en áður lærðu þau málið mest af fullorðnu fólki; foreldrum sínum, og jafnvel öfum og ömmum. Þar munar strax einni kynslóð, og er augljóst hver áhrif það hlýtur að hafa á hraða málbreytinga. Annað atriði er það að áður fyrr var reynsluheimur barnanna að miklu leyti sá sami og fullorðna fólksins. Þegar þjóðin bjó nær öll í sveitum voru börnin með fullorðnu fólki við allt sem það tók sér fyrir hendur. Þau lærðu því strax að tala um flesta þá hluti sem fullorðna fólkið talaði um.

54 Ólíkir reynsluheimar barna og foreldra
Nú er reynsluheimur barna annar en foreldra börnin eru í leikskóla, skóla, með félögum foreldrarnir eru að vinna eða taka þátt í félagslífi hvorugir taka þátt í daglegu amstri hinna Börn tala um margt sem foreldrar eru ekki með í foreldrar fást við ýmislegt sem börnin þekkja ekki Þetta ýtir vitanlega undir ýmsar málbreytingar börn og fullorðna skortir orðaforða á ýmsum sviðum Nú er þetta allt öðruvísi, eins og allir vita; börnin eru í skóla, á barnaheimili, leikskóla, eða að leika sér með félögum sínum innan húss og utan; foreldrarnir eru á vinnustöðum, skemmtunum o.s.frv. Börnin þurfa því að tala um ýmislegt sem foreldrarnir taka lítinn sem engan þátt í, en á hinn bóginn fást foreldrarnir við sitthvað sem börnin koma ekki nálægt og læra því lítið að tala um. Það er væntanlega öllum ljóst hvernig þetta hlýtur að ýta undir örari málbreytingar. Þar er auðvitað einkum um að ræða breytingar á orðaforða, en þær draga auðvitað dilk á eftir sér; ef menn vantar orð yfir það sem þeir ætla að tala um, kostar það oft vandræðalegt hik, kauðalegar umorðanir, margorðar útskýringar o.s.frv.

55 Breytt hlutverk málsins og erlend áhrif
Hlutverk málsins hefur líka minnkað myndin hefur að nokkru leyti komið í staðinn myndasögur, kvikmyndir, sjónvarp, tölvuleikir, net Erlend áhrif ýta líka undir málbreytingar einkum breytingar á orðaforða; tökuorð og slettur en einnig breytingar á beygingum og setningagerð Þó má ekki gera of mikið úr slíkum áhrifum getur verið sameiginleg þróun skyldra mála Í þriðja lagi er það svo að málið er að ýmsu leyti ekki eins þýðingarmikið og það var; myndin hefur komið í stað þess að nokkru leyti. Í stað þess að lesa eða hlusta á sögur skoða börnin nú myndasögur, horfa á sjónvarp eða vídeó. Þessum myndum fylgir oft erlent mál; og þótt íslenskur texti sé með, er það oft vafasamur ávinningur, því að þar er oft um að ræða slæmar þýðingar. Þetta leiðir til þess að myndin verður aðalatriði, málið í besta falli eins konar hækja með henni. Í fjórða og síðasta lagi skal ég svo nefna erlend áhrif. Það er augljóst að þau eru þónokkur, en ég held þó að oft sé gert of mikið úr þeim. Við megum ekki gleyma því að þau mál sem oftast er talað um í þessu sambandi, danska og nú einkum enska, eru skyld íslensku; þótt sama þróun verði í þeim, þarf ekki endilega að vera um að ræða áhrif eins þeirra á annað, heldur getur verið um að ræða sams konar aðstæður í þeim öllum, sem kalli á sams konar þróun.

56 Þjóðfélagsbreytingar og málbreytingar
Þessi atriði stafa af þjóðfélagsbreytingum en ekki leti, heimsku eða hirðuleysi málnotenda umfram foreldra sína, afa og ömmur Fyrri kynslóðir voru síst hirðusamari um málið en þjóðfélagshættir stuðluðu að varðveislu þess Því er rangt að saka málnotendur um hirðuleysi þjóðfélagsbreytingar valda breyttu máluppeldi en bændaþjóðfélagið er horfið og kemur aldrei aftur Það er ljóst að ekkert þeirra atriða sem ég nefndi er hægt að rekja til þess að það fólk sem nú er að alast upp sé heimskara eða latara eða hirðulausara um mál sitt en feður þess og mæður, afar og ömmur; heldur stafa þau öll af breytingum sem hafa orðið á þjóðfélaginu. Við getum haft mismunandi skoðanir á því hvort allar þessar breytingar hafi orðið til góðs eða ekki, en sjálfsagt má sýna fram á að þær hafi flestar eða allar verið óhjákvæmilegar. Ég held að það sé ástæðulaust að hugsa sér að fyrri kynslóðir hafi verið svo miklu hirðusamari um mál sitt en við; þjóðfélagshættir voru á hinn bóginn þannig að þeir stuðluða að varðveislu málsins án mikilla breytinga. Ef við ásökum Íslendinga nútímans fyrir hirðuleysi um málfar sitt, erum við því að beina spjótum okkar í vitlausa átt — við eigum að snúast gegn þeim þjóðfélagsbreytingum sem verða þess valdandi að málfarslegt uppeldi breytist. En auðvitað er ekki hægt að snúa aftur til bændaþjóðfélagsins, og dettur væntanlega engum í hug í alvöru. Ég leyfi mér þess vegna að fullyrða að þessi leið sé ófær.

57 Er hægt að stöðva málbreytingar?
Hvernig á að draga úr hraða málbreytinga? stórauka móðurmálskennslu í skólum koma íslensku inn í tölvuheiminn gera hana gjaldgenga á öllum sviðum þjóðlífsins Nauðsynlegt er að velja og hafna leggja áherslu á lestur vandaðra texta og skipulega framsetningu máls í ræðu og riti í stað þess að hamra á einstökum „málvillum“ En er þá engin leið til að draga úr hraða þeirra breytinga, sem óhjákvæmilega verða á málinu? Jú, auðvitað er hægt að stórauka móðurmálskennsluna í skólunum. Það ætti enginn að þurfa að undrast að íslenskukunnáttu unglinga hraki, þegar þjóðfélagsbreytingar draga stórlega úr málfarslegu uppeldi án þess að aukin kennsla komi á móti. Á undanförnum áratugum hefur fjölgað að mun þeim námsgreinum sem kenndar eru í grunnskólum, og byrjað er fyrr á öðrum en áður var; og þetta þýðir auðvitað að móðurmálskennslan fær ekki aukinn tíma, eins og hún hefði þurft til að vega upp á móti því sem tapast utan skólans. Ef menn vilja í raun og veru hægja á málbreytingum, halda málinu u.þ.b. á því stigi sem það er á nú, þýðir ekki annað en gera móðurmálskennslunni mun hærra undir höfði en gert hefur verið á undanförnum árum, og verja til hennar stórauknum tíma. Það er út í hött að ætlast til að nemendur meðtaki fyrirmyndarmálið jafnauðveldlega nú, þegar þeir þurfa að læra það meira og minna í skólum, og á tímum kvöldvöku, rímnakveðskapar og húslestra. Satt að segja tel ég litlar líkur á að móðurmálskennslan verði aukin svo í náinni framtíð að verulegu máli skipti í þessu sambandi. Og þá verður að velja og hafna. Ég fyrir mitt leyti er ekki í nokkrum vafa um að þeim takmarkaða tíma sem gefst sé betur varið til að þjálfa nemendur í að lesa og að setja mál sitt skýrt og skipulega fram í ræðu og riti, en í þau atriði sem nefnd eru hér að framan. Að ætlast til að nemendur nú á tímum læri sömu íslensku og afar þeirra og ömmur töluðu án meiri kennslu er óraunhæf krafa og ósanngjörn bæði gagnvart kennurum og nemendum.

58 Staðbundinn mállýskumunur
Eru mállýskur á Íslandi? varla miðað við önnur lönd; torveldar varla skilning Staðbundinn framburðarmunur er þekktur og hefur verið rannsakaður talsvert Orðaforði er mismunandi eftir landshlutum en sá munur hefur ekki verið skoðaður skipulega Einhver munur er líka í beygingu t.d. munur á kyni einstöku orða eftir landshlutum Eru mállýskur á Íslandi? Það er skilgreiningaratriði. Ef miða á við önnur lönd má segja að svo sé ekki. Vissulega er til nokkur munur í framburði, orðaforða og fleiru; en hann er aldrei svo mikill að menn eigi í nokkrum erfiðleikum með að skilja hver annan. En í hverju felst þessi munur? Það sem einkum hefur verið athugað er framburðarmunur. Nokkur atriði má nefna; 1) raddaður framburður; 2) harðmæli; 3) hv-framburður; 4) vestfirskur einhljóðaframburður; 5) skaftfellskur einhljóðaframburður; 6) rn/rl- framburður, 7) ngl-framburður; 8) bð/gð-framburður; 9) flámæli. Auk þess er vitað nokkuð um mismunandi orðaforða eftir landshlutum, og er talsverðan fróðleik um það að finna í Orðabók Blöndals, svo og í sérstöku talmálssafni sem til er á Orðabók Háskólans. Einhvern landfræðilegan mun er líka vitað um í beygingarlegum efnum, s.s. kyni sumra nafnorða; föl, sykur, skúr o.fl.

59 Stéttbundinn mállýskumunur
Ekki er allur mállýskumunur staðbundinn einnig er til munur eftir aldri, kyni, menntun, stétt Er slíkur munur til á Íslandi? Yfirleitt hefur ekki verið gert mikið úr því Munur milli aldurshópa er þó augljós a.m.k. í framburði og orðaforða Munur milli þjóðfélagsstétta er óvissari en virðist þó koma fram í þágufallssýki a.m.k. Þetta er það sem stundum er kallað "láréttur munur". En líka er til "lóðréttur munur"; mállýskumunur sem ekki fer eftir landsvæðum, heldur er milli fólks á sama stað, og fer eftir atriðum eins og stétt og aldri o.fl. Eins og minnst var á um daginn hefur venjulega ekki verið gert ráð fyrir slíkum mun í íslensku. Það er samt ljóst að hann er fyrir hendi, a.m.k. milli aldurshópa. Í þeirri mállýskukönnun sem nú stendur yfir hefur sums staðar komið fram mjög áberandi framburðarmunur milli eldra og yngra fólks í ákveðnum atriðum; t.d. í hv-framburði í Vestur-Skaftafellssýslu og rödduðum framburði í Skagafirði. Önnur atriði virðast hins vegar breytast minna; í Vestur-Skaftafellssýslu heldur einhljóðaframburðurinn sér nokkurn veginn, og ngl-framburðurinn í Skagafirði. Allir vita líka um mun í orðaforða milli aldurshópa. En stéttamunur? Er hann einhver fyrir hendi? Því hefur yfirleitt verið svarað neitandi. Víða erlendis er slíkur munur mikill, t.d. í Bretlandi, þar sem þetta atriði hefur mikið verið kannað. Í mállýskukönnun Höskuldar Þráinssonar og Kristjáns Árnasonar er þetta athugað að nokkru leyti, en úr þeim hluta hefur enn ekki verið unnið. Ein könnun er þó til á þessu hvað varðar einstakt atriði: þágufallssýkina. Það er í grein Ástu Svavarsdóttur í Íslensku máli, 4. árg Þar kemur fram að þágufallssýki var talsvert algengari meðal barna ófaglærðs verkafólks en barna menntafólks. Auðvitað er þetta bara eitt einstakt atriði, og af því má ekki draga of stórar ályktanir. Þetta bendir þó til þess að stéttamunur í máli geti verið fyrir hendi á Íslandi; a.m.k. þarf að kanna málið betur áður en slíku er vísað á bug.

60 Íslenska okkar og hinna
Er íslenska fegursta og merkasta mál í heimi? útilokað er að færa málfræðileg rök fyrir því En einmitt sú íslenska sem við ólumst upp við er hún ekki betri og réttari en málið sem hinir tala? Mörgum hættir til að telja málfar annarra rangt af því að það er öðruvísi en menn eru vanir Við snúumst ósjálfrátt til varnar uppruna okkar foreldrar okkar hljóta að hafa talað rétt mál! Sagt er að hverjum þyki sinn fugl fagur, og á það ekki síst við um tungumálið. Við höldum því oft fram að íslenska sé betra og fegurra mál en önnur. Þetta er alveg rétt, hún er það fyrir okkur sem eigum hana að móðurmáli. En það er ekki þar með sagt að íslenska sé frá málfræðilegu sjónarmiði á nokkurn hátt merkilegra mál en önnur. Við viljum veg hennar sem mestan af því að hún er móðurmál okkar, grundvöllur menningar okkar; en það er engin ástæða til að halda að hún sé á einhvern hátt betri til síns brúks en önnur mál eru fyrir þá sem þau tala. En sú staðreynd að mönnum finnst oft best og réttast það sem þeir eru aldir upp við kemur ekki bara fram í því að okkur finnist íslenska betri en önnur mál; okkur finnst líka einmitt sú íslenska sem við erum sjálf alin upp við, hvert og eitt, betri en sú sem fólk af öðru landshorni eða á öðrum aldri talar, og okkur hættir við að telja annað en það sem við þekkjum sjálf eða erum vönust rangt. Þetta held ég að sé dæmigert fyrir viðbrögð margra okkar; við snúumst ósjálfrátt til varnar uppruna okkar, landfræðilegum og málfarslegum. Við viljum helst fá að hafa okkar kreddu, en útrýma kreddu náungans — ekki síst ef hann er bæði af öðru landshorni og á öðrum aldri en við sjálf.

61 Málfar unglinga og fullorðinna
Málfar unglinga liggur alltaf vel við höggi þar verða breytingarnar helst það er fjarlægara viðmiðinu en mál fullorðinna og það eru fullorðnir sem setjast í dómarasæti Það er öðruvísi mál en gagnrýnendanna en ekki endilega verra á einhverjum mælikvarða Málið hefur alltaf verið að fara til andskotans samt tölum við enn þá íslensku - eða hvað? Málfar veslings unglinganna liggur því vel við höggi af tveimur ástæðum. Fyrst og fremst er það auðvitað vegna þess að það er óumdeilanlega helst í því sem breytingarnar verða; það er fjarlægara hinu viðurkennda viðmiði, fornmálinu, en mál hinna fullorðnu. Einnig eru ýmis tískufyrirbrigði oft mikilvægari þáttur í lífi unglinga en fullorðinna, og orðin um þessi tískufyrirbrigði, sem iðulega eru erlend, þá jafnframt gildari þáttur í máli unglinganna en þeirra fullorðnu. En ein helsta ástæðan fyrir því að það eru helst unglingar sem eru gagnrýndir fyrir vont málfar er líklega sú að það er eingöngu fullorðið fólk sem sest þar í dómarasæti. Ég held sem sagt að það sem raunverulega liggur oft að baki gagnrýni á málfar unglinga sé að það er öðruvísi en málfar þeirra sem gagnrýna, frekar en það sé endilega verra samkvæmt einhverjum óskilgreindum mælikvarða. Við ættum þess vegna að líta oftar í eigin barm og velta fyrir okkur hvort það geti verið að undirrót aðfinnslna okkar sé stundum bara eigingirni.

62 Upphaf málhreinsunar Arngrímur Jónsson lærði boðaði málhreinsun
fyrstur manna á Íslandi, í riti sínu Crymogæu telur að íslenska hafi lítið breyst frá fornmáli vill leita málfarslegra fyrirmynda þar í stað þess að apa allt eftir Dönum og Þjóðverjum Á s. hl. 18. aldar fær málhreinsun aukið fylgi einkum fyrir atbeina Eggerts Ólafssonar þekktust er Réttritabók hans Með siðaskiptunum um miðja 16. öld reis alda útgáfu margs kyns trúarrita. Þar var einkum um að ræða þýðingar, oftast úr þýsku eða dönsku. Þessar þýðingar hafa löngum haft illt orð á sér og þótt óvandaðar og á vondu máli, enda var lögð meiri áhersla á að hafa boðskapinn réttan en vanda íslenskuna. Fyrsta þýðingin af þessu tagi var þýðing Odds Gottskálkssonar á Nýja testamentinu, en hún var prentuð Í þessari þýðingu er allmikið af tökuorðum, einkum úr þýsku, og orðfæri og setningaskipan er stundum útlenskulegt. Eigi að síður er þýðing Odds um margt mjög gott verk, en sama verður ekki sagt um ýmsar þýðingar sem á eftir komu. Þessar þýðingar höfðu líka áhrif á annað ritmál í landinu á þessum tíma. Venjulega er talið að fyrsti maðurinn sem boðar málhreinsun á Íslandi sé Arngrímur Jónsson lærði. Í latínuriti sínu Crymogæa setur hann fram þá skoðun að íslenska sé á hans tíma nokkurn veginn sama mál og talað var á Norðurlöndum öllum áður fyrr. Arngrímur vill að Íslendingar leiti sér málfarslegra fyrirmynda í auðlegð málsins sjálfs, í stað þess að apa eftir Dönum og Þjóðverjum. Það er þó ekki fyrr en á seinni hluta 18. aldar sem málhreinsunarstefna fer að öðlast verulegt fylgi og hafa áhrif. Upphafsmaður þess er Eggert Ólafsson sem boðaði málhreinsun í ýmsum ritum, en þekktast er rit sem nefnt hefur verið Réttritabók Eggerts Ólafssonar. Í þessu riti setur hann fram reglur um stafsetningu og framburð íslenskunnar. Í ritum sínum, einkum þeim eldri, fyrnir Eggert mál sitt mjög, svo að sumt er þar nær óskiljanlegt. Margt af þeirri fyrnsku er líka byggt á misskilningi, enda höfðu þeirrar tíðar menn takmarkaða þekkingu á íslensku fornmáli og þróun málsins.

63 Lærdómslistafélagið Hið íslenska lærdómslistafélag stofnað 1779
gaf út Rit Lærdómslistafélagsins þau fjalla um ýmis hagnýt efni og vísindagreinar sem lítt eða ekki hafði verið ritað um á íslensku Félagið beitti sér því fyrir nýyrðasmíð og í ritum þess er að finna mikinn fjölda nýyrða þar er þó einnig að finna talsvert af tökuorðum klúðurslegan stíl og útlenskulega setningaskipan Í Jarðabók Eggerts Ólafssonar og Bjarna Pálssonar er að finna mikilvægar upplýsingar um ástand tungumálsins um miðja 18. öld. Eggert segir að málið sé mun hreinna og betra inn til landsins en við sjóinn, þar sem það sé talsvert blandað erlendum orðum, einkum dönskum og þýskum. Hann telur málið hreinast á Austurlandi, en mest blandað á Suðurlandi, og þar af séu Suðurnes verst. Um þetta leyti átti þó að stunda málhreinsun í skólunum tveimur, á Hólum og í Skálholti. Á þessum tíma var lagamálið orðið dönskuskotnara en allt annað. Embættismenn á þessum tíma slettu mikið dönsku og latínu, og rituðu sumir jafnvel allt á dönsku. Rit Sveins Sölvasonar lögmanns frá 1754, Tyro juris eður barn í lögum er oft tekið sem dæmi um rit uppfullt af erlendum orðum, þar sem íslensk voru þó oft til; og þar kemur líka fram það viðhorf Sveins að eðlilegt sé að tungumál þjóðarinnar dragi dám af dönsku þar eð Íslendingar séu Dönum undirgefnir. Bjarni Jónsson skólameistari í Skálholti lagði til árið að Íslendingar tækju upp dönsku, vegna þess að það yrði þeim hagkvæmast. Árið 1779 var "Hið íslenska lærdómslistafélag" stofnað í Kaupmannahöfn. Það gaf út ársrit á árunum ; Rit Lærdómslistafélagsins. Í þessu riti er fjallað um ýmis hagnýt efni og ýmsar vísindagreinar, sem lítt eða ekkert hafði áður verið ritað um á íslensku. Í stofnskrá félagsins er beinlínis tekið fram að félagið skuli beita sér fyrir nýyrðasmíð, og er mikinn fjölda nýyrða um ýmis efni að finna í ritum félagsins. Þar er þó einnig að finna talsvert af tökuorðum, og stíll ritanna er oft klúðurlegur og setningaskipan útlenskuleg.

64 Bessastaðaskóli og Fjölnir
Málhreinsunarstarf fór fram í Bessastaðaskóla eftir miðjan annan áratug 19. aldar Kennarar lásu þýðingar sínar úr grísku og latínu á því lærðu nemendur ekki síður íslensku Fjölnir er merkasta rit í sögu málhreinsunar kom fyrst 1835 og boðar málhreinsun á ýmsan hátt Konráð mælti með afturhvarfi á ýmsum sviðum Jónas smíðaði ýmis nýyrði, einkum úr náttúrufræði Danski málfræðingurinn Rasmus Kristján Rask dvaldist á Íslandi árin , og þótti málið í Reykjavík heldur vont. Rask gekkst fyrir stofnun Hins íslenska bókmenntafélags árið 1816, en markmið þess var m.a. að viðhalda íslenskri tungu. Talið er að eftir miðjan annan áratug 19. aldar hafi verið unnið mjög mikilvægt málræktar- og málhreinsunarstarf í Bessastaðaskóla. Þar kenndu tveir miklir áhugamenn og smekkmenn um íslenskt mál, þeir Sveinbjörn Egilsson og Hallgrímur Scheving. Þeir tóku upp á því að lesa fyrir nemendur þýðingar sínar á grískum og latneskum verkum, og á þessu lærðu nemendur íslensku ekki síður en grísku og latínu. Frægar eru þýðingar Sveinbjarnar á kviðum Hómers, Odysseifskviðu og Ilíonskviðu. Þessar þýðingar eru taldar á afburðagóðu máli; í þeim er sáralítið af tökuorðum, en mikið um nýmyndanir þess í stað. Stíllinn er einnig einfaldur, ólíkur þeim stíl sem þá var mjög tíðkaður í riti. Flestir eru sammála um að tímaritið Fjölnir sé merkasta rit í sögu íslenskrar málhreinsunar. Fyrsta hefti Fjölnis kom út 1835, en útgefendur voru Brynjólfur Pétursson, Jónas Hallgrímsson, Konráð Gíslason og Tómas Sæmundsson. Þeir hafa löngum verið kenndir við ritið og kallaðir Fjölnismenn. Fjölnir boðaði málhreinsun, bæði í kvæðum Jónasar, ritdómum Konráðs o.fl. Konráð vill endurvekja ýmsar fornar beygingarmyndir, en mest fjallar hann þó um dönskuslettur og gagnrýnir margt sem nú þykir gott og gilt. Jónas Hallgrímsson smíðaði ýmis nýyrði sem birtust í Fjölni, einkum úr náttúrufræði.

65 Stefnan mótuð um miðja 19. öld
Á 4. og 5. áratug 19. aldar var mótuð stefna sem síðan hefur verið fylgt í meginatriðum Hún byggist á lifandi alþýðumáli til sveita og styðst við sígildan sagnastíl en hafnar bæði erlendum slettum og fyrnsku Málhreinsunarstefnan og sjálfstæðisbaráttan tengdust með ýmsum hætti á seinni hluta 19. aldar "Áhrif Fjölnis voru geysimikil og ekki síst á stíl þar sem segja má að hann hafi á skömmum tíma útrýmt útlenskulegum lærdómsstíl úr bókum og sett alþýðlegan stíl í öndvegi" segir Kjartan G. Ottósson. "Á 4. og 5. áratug síðustu aldar má segja að mótuð hafi verið sú stefna í málhreinsunarefnum sem í megindráttum hefur verið fylgt síðan. Á þessum tíma komst málhreinsunin að mestu yfir þá barnasjúkdóma sem fólust í of mikilli fyrnsku. Sú stefna sem nú varð ofan á sótti meira til hins sígilda sagnastíls en áður og var í meira samræmi við það mál sem lifði á vörum alþýðu í sveitum landsins" (Kjartan G. Ottósson: Íslensk málhreinsun, s. 75). Á síðari hluta 19. aldar tengist málhreinsunarstefnan sjálfstæðisbaráttunni með ýmsum hætti. "Almenn samstaða var um málhreinsunarstefnu í höfuðdráttum eins og Fjölnismenn höfðu mótað hana, og frá og með fimmta áratug 19. aldar var reynt að fylgja þeirri stefnu í nær öllu sem skrifað var á íslensku. Síðari hluti 19. aldar varð þannig mikilvægt mótunarskeið í sögu íslensks ritmáls og einkenndist af því að menn voru að þreifa sig áfram með að skrifa um fjölbreyttari efni en áður undir merkjum hinnar nýju málstefnu. Rithefðir fyrir nýjar tegundir ritaðs máls voru að mótast. Nýjar hugmyndir og hugtök flæddu yfir þjóðina, og sníða þurfti þeim íslenskan búning" (Kjartan G. Ottósson: Íslensk málhreinsun, s. 77). Sumir vildu þó á þessum tíma ganga lengra í fyrnsku en Fjölnismenn.

66 Breytingar á seinni hluta 19. aldar
Ýmis útgáfustarfsemi jókst eftir miðja 19. öld sem hafði mikil áhrif á tunguna blaðaútgáfa í nútímaskilningi hófst um miðja öld skáldsagnaritun hefst með Pilti og stúlku 1850 Íslenskar þjóðsögur og ævintýri komu út Íslendingasögur komu út á 10. áratug aldarinnar Fram á miðja öld var danska stjórnarfarsmál aðaltexti íslenskra laga var þó danskur til 1891 Hvers kyns útgáfustarfsemi jókst mjög eftir miðja 19. öld, og hafði það mikil áhrif á tunguna. Þar má m.a. nefna upphaf skáldsagnaritunar í nútímaskilningi, en Piltur og stúlka eftir Jón Thoroddsen kom út Nokkru síðar kom út þýðing Steingríms Thorsteinssonar á Þúsund og einni nótt, sem náði miklum vinsældum. Þá má nefna Íslenskar þjóðsögur og ævintýri Jóns Árnasonar, sem komu út , og útgáfu Sigurðar Kristjánssonar á Íslendingasögum á síðasta áratug aldarinnar. Einnig skiptir miklu máli að blaðaútgáfa í nútímaskilningi hefst á þessum tíma. Um miðja 19. öld er líka hætt að nota dönsku sem stjórnarfarsmál á Íslandi. Þó var danskur texti aðaltexti íslenskra laga allt til 1891. Eftir að latínuskólinn fluttist til Reykjavíkur 1846 var íslenskukennsla stóraukin þar. Halldór Kr. Friðriksson var íslenskukennari skólans í nærri hálfa öld, allt til , og lengi einn. Hann hafði orðið fyrir miklum áhrifum frá Konráði Gíslasyni, og fylgdi stefnu hans. "Með íslenskukennslu sinni og skrifum um málfar hafði Halldór meiri áhrif en flestir aðrir á viðgang íslenskrar málhreinsunar á síðari hluta 19. aldar" segir Kjartan G. Ottósson. Athyglisvert er að í kennslubók Halldórs Íslenzkri málmyndalýsingu frá 1861 gerir hann ekki athugasemdir við eignarfallsmyndir sem nú eru kallaðar rangar, eins og föðurs, læks og fés; og telur þágufallsmyndina Agli úrelta.

67 Skólaskylda og ungmennafélög
Lög um skólaskyldu ára barna 1907 auðvelduðu framkvæmd ákveðinnar málstefnu hægt að ná til allra barna og hafa áhrif á þau Á þessum tíma virðist málstefnan hafa breyst verið einfölduð og löguð að þroska nemenda talað meira og afdráttarlausara um rétt mál og rangt Ungmennafélög voru stofnuð í byrjun 20. aldar höfðu m.a. að markmiði að fegra og hreinsa málið Árið 1907 tóku gildi lög um almenna skólaskyldu ára barna. Þar með varð miklu auðveldara að framfylgja ákveðinni málstefnu í landinu; auðvelt var að ná til allra barna og hafa áhrif á þau. Kjartan G. Ottósson telur að á þessum tíma hafi málstefnan einnig tekið nokkrum breytingum; hún hafi verið "einfölduð og löguð að þroska nemenda með því að talað var meira og afdráttarlausara um rétt mál og rangt". Ungmennafélögin sem stofnuð voru á fyrstu áratugum aldarinnar höfðu m.a. að markmiði að "fegra og hreinsa móðurmálið". Á þessari öld hefur þörf fyrir nýyrði vitaskuld farið ört vaxandi. Árið 1919 var stofnuð fyrsta nefndin sem hafði það að markmiði að safna nýyrðum og smíða þau; Orðanefnd Verkfræðingafélagsins. Síðan hafa verið stofnaðir margir tugir orðanefnda á ýmsum sviðum, og hafa margar þeirra unnið mikið starf. Það hefur orðið eins konar íþrótt á Íslandi að mynda nýyrði, og margir orðið þekktir sem nýyrðasmiðir. Þannig er oft til þess vitnað að Björn Bjarnason frá Viðfirði hafi myndað orðin tækni og samúð; Pálmi Pálsson menntaskólakennari tekið upp orðið sími; Sigurður Guðmundsson skólameistari smíðaði orðin háttvís, andúð, dæmigerður og róttækur; Sigurður Nordal prófessor orðin útvarp, einbeiting og tölva; og Halldór Halldórsson prófessor orðin ferna, fjölmiðill, vistfræði og vanþróaður. Vilmundur Jónsson landlæknir myndaði m.a. orðin orðin sýni og veira, Helgi Hjörvar tók orðið þulur upp í nýrri merkingu og myndaði orðið sjónvarp; og Högni Torfason fréttamaður bjó til orðið þota. Svona mætti lengi telja; sumir eru einna helst þekktir fyrir það að hafa búið til ákveðin orð.

68 Deilur um stefnuna Málhreinsunarstefnan var lengst af óumdeild
og átti sennilega stuðning flestra landsmanna Á seinni árum hafa þó komið upp efasemdir um réttmæti einstrengingslegrar baráttu gegn tökuorðum og „málvillum“ Deilur urðu um þetta á 8. og 9. áratug 20. aldar en þær skiluðu litlum niðurstöðum og lítið hefur borið á þeim undanfarin ár Árið 1964 var Íslensk málnefnd stofnuð. Hlutverk hennar er einkum að annast útgáfu og söfnun nýyrða, aðstoða við val nýyrða og nýyrðasmíði, hafa samvinnu við og aðstoða nýyrðanefndir félaga og stofnana, svara fyrirspurnum og leitast við að hafa góða samvinu við aðila sam hafa mikil áhrif á málfar almennings, s.s. blöð, útvarp og skóla. Aftur á móti er það ekki skilgreint hlutverk málnefndarinnar að móta eða framfylgja íslenskri málstefnu. Nú gilda sérstök lög um málnefndina. Árið 1985 var stofnuð Íslensk málstöð, sem er skrifstofa málnefndarinnar. Einnig má nefna að árið 1983 kom Ríkisútvarpið sér upp málfarsráðunaut í fullu starfi, og árið 1985 samþykkti stofnunin sérstaka málstefnu. Lengst af hefur málhreinsunarstefnan verið tiltölulega óumdeild á Íslandi. Á seinni árum hafa þó stundum komið upp efasemdaraddir, og sumir hafa efast um að einstrengingsleg barátta gegn tökuorðum og "málvillum" sé heppileg eða réttlætanleg. Um þetta voru talsverðar deilur nokkrum sinnum á 8. og 9. áratugnum, en lítið hefur farið fyrir slíkum deilum undanfarinn áratug eða svo.

69 Nefnd menntamálaráðuneytis, 1986
Íslendingar hafa sett sér það mark að varðveita tungu sína og efla hana. Með varðveislu íslenskrar tungu er átt við að halda órofnu samhengi í máli frá kynslóð til kynslóðar, einkum að gæta þess að ekki fari forgörðum þau tengsl sem verið hafa og eru enn milli lifandi máls og bókmennta allt frá upphafi ritaldar. Með eflingu tungunnar er einkum átt við að auðga orðaforðann svo að ávallt verði unnt að tala og skrifa á íslensku um hvað sem er, enn fremur að treysta kunnáttu í meðferð tungunnar og styrkja trú á gildi hennar. Íslensk málstefna hefur sjaldnast verið sett fram berum orðum en við getum væntanlega sagt að hún hafi í stórum dráttum falist í því að sporna við málbreytingum og hafna erlendum orðum, nema ekki verði samkomulag um íslensk orð sömu merkingar og útlendu orðin falli inn í íslenskt hljóð- og beygingakerfi. Þetta er í samræmi við álit nefndar sem menntamálaráðherra skipaði fyrir aldarfjórðungi, árið 1985, og hafði það hlutverk að semja álitsgerð um málvöndun og framburðarkennslu í grunnskólum. Nefndin skilaði álitið haustið 1986, og birtist það síðar á prenti í bókinni Mál og samfélag. Nefndin sagði þar m.a.: Íslendingar hafa sett sér það mark að varðveita tungu sína og efla hana. Með varðveislu íslenskrar tungu er átt við að halda órofnu samhengi í máli frá kynslóð til kynslóðar, einkum að gæta þess að ekki fari forgörðum þau tengsl sem verið hafa og eru enn milli lifandi máls og bókmennta allt frá upphafi ritaldar. Með eflingu tungunnar er einkum átt við að auðga orðaforðann svo að ávallt verði unnt að tala og skrifa á íslensku um hvað sem er, enn fremur að treysta kunnáttu í meðferð tungunnar og styrkja trú á gildi hennar. Varðveisla og efling eru ekki andstæður. Eðli málsins, formgerð þess ogeinkenni eiga að haldast. En málið á að vaxa líkt og tré sem heldur áfram að vera sama tré þótt það þroskist og dafni. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 69 69

70 Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð
Íslensk málstefna Alþingi ályktar að samþykkja tillögur Íslenskrar málnefndar að íslenskri málstefnu sem opin-bera stefnu í málefnum íslenskrar tungu. Alþingi lýsir yfir stuðningi við það meginmark-mið tillagna Íslenskrar málnefndar að íslenska verði notuð á öllum sviðum íslensks samfélags. Ályktun Alþingis, samþykkt 12. mars 2009 Tillögurnar hafa verið gefnar út í bæklingnum Íslenska til alls Árið 2007 hófst Íslensk málnefnd handa um mótun íslenskrar málstefnu sem hefði það að meginmarkmiði „að tryggja að íslenska verði notuð á öllum sviðum íslensks samfélags“. Tillögur nefndarinnar að málstefnu voru gefnar út í bæklingnum Íslenska til alls á degi íslenskrar tungu Tillögurnar voru síðan samþykktar óbreyttar sem ályktun Alþingis 12. mars Nú liggur því í fyrsta skipti fyrir formleg stefna stjórnvalda í málefnum íslenskrar tungu. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 70 70

71 Lög um íslenska tungu Lög um stöðu íslenskrar tungu og táknmáls
voru sett vorið 2011 Þá fyrst fékk íslenska stöðu opinbers tungumáls „Íslenska er þjóðtunga Íslendinga og opinbert mál á Íslandi.“ Sama gildir um íslenskt táknmál „Íslenskt táknmál er fyrsta mál þeirra sem þurfa að reiða sig á það til tjáningar og samskipta og barna þeirra. Skulu stjórnvöld hlúa að því og styðja. “

72 Málstefna og málnotkun í fræðiskrifum
© Eiríkur Rögnvaldsson, september 2012 72

73 Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð
Málbreytingar Öll mál breytast með tímanum en er hugsanlegt að hægja á breytingunum? og þá að hvaða marki, og hversu lengi? og er einhver ástæða til þess? Íslensk málstefna felst í varðveislu og nýsköpun barist gegn málbreytingum og tökuorðum hlúð að nýsköpun í orðaforða á sem flestum sviðum En við hvaða málbreytingum á að sporna? Málstefnan leggur áherslu á varðveislu og nýsköpun. En öll mál breytast með tímanum; það er staðreynd sem ekki þýðir að mæla í mót. Hitt deila menn um, að hve miklu leyti sé hægt að sporna við slíkri þróun, og hvort einhver ástæða sé til þess, ef hægt væri. Á Íslandi hugsuðu menn lengi framan af lítið sem ekkert um breytingar á málinu, hvað þá að reyna að berjast gegn því. Upphaf málhreinsunar fer saman við upphaf sjálfstæðisbaráttunnar, og það er auðvitað engin tilviljun. Frá því snemma á 19. öld hefur málhreinsunarstefnan verið ríkjandi, þótt það sé misjafnt hversu áberandi hún hefur verið. En hver er íslensk málstefna? Í raun og veru hefur hún sjaldnast verið sett fram berum orðum, a.m.k. á seinni árum; en við getum væntanlega sagt að hún felist í stórum dráttum í því að sporna við málbreytingum og hafna erlendum orðum, nema ekki verði samkomulag um íslensk orð sömu merkingar og útlendu orðin falli inn í íslenskt hljóð- og beygingakerfi. Þetta kann að virðast einfalt, en er það ekki alltaf í framkvæmd. Það liggur ekki alltaf ljóst fyrir við hvaða breytingum skuli sporna. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 73 73

74 Viðmið í vali milli afbrigða
Við hvað er miðað í vali milli afbrigða þegar eitthvert málfarsatriði er á reiki? Oft er miðað við aldur það talið réttast sem er elst Einnig er miðað við málhefð það talið rétt sem hefð er fyrir í málinu Oft er skírskotað til ótiltekinna smekkmanna „Betra þykir …“, „Sumir segja fremur…“ Hvað merkja hugtökin rétt og rangt í máli? Um það hafa menn lengi deilt. Oft er látið í veðri vaka að þau hafi einhverja ótvíræða og klára merkingu, en því er ekki að heilsa. Óhætt er þó að segja að menn beiti einkum tvenns konar rökum þegar dæmt er um hvað sé rétt mál og hvað rangt. Annars vegar athuga menn hvað ráða má af elstu dæmum um íslenskt mál, og hins vegar hvað er almennt mál nú á tímum. Það er á hinn bóginn misjafnt hvort menn láta vega þyngra. Ýmsar breytingar frá fornu máli eru vissulega viðurkenndar, en aðrar eru taldar "rangt mál". Og ekki er alltaf auðvelt að gera sér grein fyrir því hvað ræður; hvað er viðurkennt og hverju hafnað. Oft er vitnað til er það hvað sé almennt viðurkennt. Taka má sem dæmi kverið Gætum tungunnar, sem bókmenntafélagið gaf út 1984; þar er iðulega skírskotað til einhverra ótiltekinna yfirvalda og sagt: "Betra þykir ...", "Sumir segja fremur..." o.s.frv. Þetta er hæpnara viðmið en hin; það er nefnilega alveg ómögulegt að festa hendur á því. Hverjir eru þessir "sumir" sem þykir þetta eða hitt betra eða réttara? Rétt er að athuga vel, að það liggja ekki fyrir neinir úrskurðir yfirvalda um einstök málfarsleg efni; og jafnvel þótt þeir væru til, er vafasamt hvaða gildi þeir hefðu. Málið er nefnilega eitt af því sem er sameign okkar, og hæpið að líta svo á að nokkur geti gefið út nokkur boð eða bönn um notkun þess. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 74 74

75 Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð
Miðað við fornmál Hugsum okkur að telja það réttast sem er elst og miða við elstu íslenska texta, en ekki forsöguna engin málfræðileg rök eru þó fyrir þessu viðmiði það eru ytri aðstæður sem valda þessu vali þetta er málið á gullaldarbókmenntum Íslendinga Það er þó oft útilokað að nota þetta viðmið þekking okkar á 13. aldar máli er ekki ótakmörkuð við höfum t.d. litlar heimildir um talmálið Við skulum nú hugsa okkur að við kæmum okkur saman um það að telja það réttast sem væri elst, og miða þá við elstu varðveitta texta á íslensku, en hirða ekki um forsögu málsins. Við skulum samt gera okkur grein fyrir að það eru ekki nein málfræðileg rök fyrir því að velja 12. eða 13. aldar íslensku sem viðmið, frekar en eitthvert eldra eða yngra málstig. Það eru ytri aðstæður sem valda því að mál þessa tíma er notað sem viðmið; sem sé þær að á því eru fornbókmenntir okkar skrifaðar, a.m.k. þær sem merkastar þykja. En þótt þarna verði málfarslegum rökum ekki við komið, er eðlilegt að velja það mál sem er á elstu varðveittum textum sem einhvers konar viðmið. En það er alls ekki eins auðvelt og halda mætti í fljótu bragði að dæma mál rétt og rangt eftir þessu viðmiði.Fyrir því eru ýmsar ástæður. Í fyrsta lagi er þekking okkar á fornmálinu ekki ótakmörkuð. Þótt við eigum mikið af rituðum textum frá 13. öld miðað við ýmsar aðrar þjóðir, þá eru þeir tiltölulega einhæfir; mestanpart frásagnarbókmenntir af ýmsu tagi, en einnig nokkuð af lagatextum og skjölum. Þótt eitthvert orð, einhver beygingarmynd eða einhver setningagerð komi ekki fyrir í varðveittum textum, getum við ekki fullyrt að það hafi ekki tíðkast í forníslensku. Það gæti sem best verið tilviljun að það hefði ekki komist á bækur; nú eða þær bækur sem það komst á hafi allar glatast. Við vitum líka sáralítið um fornt talmál. Í nútímaíslensku er munur talmáls og ritmáls töluverður, og líklega meiri en við gerum okkur grein fyrir í fljótu bragði. Það má telja víst að einhver munur hafi einnig verið á talmáli og ritmáli til forna. En hvort hann var meiri eða minni en nú, og í hverju hann var fólginn, getum við lítið sagt um. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 75 75

76 Vandkvæði á að miða við fornmál
Fornir textar birta ekki einlitt og fullkomið mál þar má finna sitthvað sem nú er kallað „málvillur“ Stokkhólms-hómilíubók er handrit frá um 1200 „óvíða flóa lindir íslenzks máls tærari en þar, og er sá íslenzkur rithöfundur sem ekki hefur þaullesið hana, litlu betur undir starf sitt búinn en sá prestur sem enn á ólesna fjallræðuna“ Jón Helgason, Handritaspjall þar stendur víða ég langa, við löngum er mig langar þá rangt – jafnrangt og mér langar? Í öðru lagi er því síður en svo að heilsa að hinir fornu textar birti eitthvert einlitt og dauðhreinsað mál; þar er að finna alls konar ósamræmi og ýmislegt sem nú yrði eflaust kallað "málvillur". Tökum dæmi af hinni alþekktu "þágufallssýki", sem mikið hefur verið barist gegn á undanförnum árum. Það er sagt rangt að segja mér langar, mér vantar o.s.frv., og rökstutt með því að eldra sé — og þar af leiðandi réttara — að segja mig langar, mig vantar. Þetta er auðvitað rétt svo langt sem það nær. En lítum nú á eitt elsta varðveitta íslenska handritið, Hómilíubókina sem nú er varðveitt í Stokkhólmi og kennd við þá borg. Um þessa bók hefur Jón Helgason prófessor sagt: "óvíða flóa lindir íslenzks máls tærari en þar, og er sá íslenzkur rithöfundur sem ekki hefur þaullesið hana, litlu betur undir starf sitt búinn en sá prestur sem enn á ólesna fjallræðuna." Nú vill svo til að í þessari bók stendur iðulega hvorki mig langar né okkur langar, heldur ég langa, við löngum; sögnin er sem sé höfð persónuleg, og tekur frumlag í nefnifalli. Ef við miðum eingöngu við hvað sé elst í íslensku, mætti því halda því fram að mig langar sé engu réttara en mér langar, því að ég langa sé notað í þessu forna handriti. Engan hef ég samt heyrt halda því fram, enda væri það út í hött; því að hvorttveggja er að í öðrum handritum fornum er sögnin oftast ópersónuleg, og hún hefur oftast verið höfð með þolfalli á síðari öldum. En þetta dæmi sýnir okkur að ekki er umsvifalaust hægt að miða eingöngu við það elsta. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 76 76

77 Viðurkenndar breytingar og aðrar
Eru „gamlar“ breytingar viðurkenndar en „nýjum“ hafnað? Og við hvaða aldur er miðað? þf.et. læknir, nf.ft. læknirar er ævagamalt ef. föðurs er í handriti Njálu frá um 1300 en þgf.et. af lykill var lukli að fornu, ekki lykli Ýmsar hljóðbreytingar eru viðurkenndar enda ekki jafnaugljósar í rituðu máli Breytingar á beygingu og orðaforða sjást vel enda hefur baráttan einkum beinst gegn þeim Það mætti láta sér detta í hug að gamlar breytingar væru viðurkenndar, en nýjar ekki. Svo er þó ekki alltaf. Þannig er t.d. beygingin læknir - læknir, læknirar o.s.frv. mjög gömul, en þó ekki viðurkennd. Dæmi um ef. föðurs finnast í Njáluhandriti frá um 1300; ef. drottningunnar kemur fyrir í Reykjahólabók frá upphafi 16. aldar; o.s.frv. Aftur á móti eru ýmsar yngri breytingar viðurkenndar, einkum hljóðbreytingar, s.s. samfall i og y, hljóðdvalarbreytingin o.fl. Af þeim tegundum breytinga sem við höfum talað um er auðveldast að fylgjast með þeim sem snúa að orðunum og útliti þeirra; beygingum og orðaforða. Hljóðbreytingar eru ekki jafn augljósar, eins og við höfum talað um; og setningafræðilegar breytingar og merkingarbreytingar leyna meira á sér. Þess vegna hefur málstefnan mest beinst gegn beygingarbreytingum og erlendum slettum, þótt önnur atriði hafi vissulega verið tekin fyrir líka. Sem dæmi um hljóðfræðilegar breytingar sem barist hefur verið gegn má nefna flámælið, samruna i og e annars vegar og u og ö hins vegar. Af breytingum á orðmyndun má nefna -ó-orðin; af setningafræðilegum breytingum tala við hvorn annan og það var barið mig; af merkingarbreytingum að nota so. dingla í merkingunni 'hringja'. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 77 77

78 Ranghugmyndir um fornmálið
Hvaðan koma hugmyndir okkar um fornmál? ekki úr handritunum eða stafréttum útgáfum heldur úr útgáfum með samræmdri stafsetningu annaðhvort fornri eða nútímastafsetningu Útgáfurnar eru oft frábrugðnar handritunum „samræmd stafsetning“ var ekki til að fornu útgefendur textanna „leiðrétta“ oft málfar textanna þannig að málbreytingar virðast minni en þær eru Hugmyndir flestra um forníslensku eru ekki komnar úr stafréttum útgáfum fornrita, heldur úr útgáfum sem ýmist nota svonefnda samræmda stafsetningu forna, nútímastafsetningu, eða eitthvað þar á milli. Og þessar útgáfur eru frábrugðnar handritunum sjálfum í veigamiklum atriðum. Í fyrsta lagi þekktu fornmenn ekkert sem kallast má samræmd stafsetning í nútímaskilningi. Í öðru lagi — og það er mikilvægara — leiðrétta útgefendur iðulega málfar handritanna. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 78 78

79 Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð
Breytingar útgefenda Útgáfa Fornritafélagsins á Egils sögu er vönduð en þar leiðréttir útgefandi „bersýnilegar pennavillur og smáúrfellingar nauðsynlegra orða“ Í Reykjabók Njálu frá um 1300 stendur föðurs þessu er breytt athugasemdalaust í föður í útgáfum Slíkar breytingar virðast e.t.v. eðlilegar en þær valda því að forníslenska virðist hafa verið „betra“ eða „hreinna“ mál en hún var í raun Í formála útgáfu Fornritafélagsins á Egils sögu Skallagrímssonar segir útgefandi t.d. að fyrir utan það að samræma stafsetningu hafi hann leiðrétt "bersýnilegar pennavillur og smáúrfellingar nauðsynlegra orða". Þessar breytingar útgefenda verða auðvitað til þess að hinn raunverulegi munur fornmáls og nútímamáls minnkar í augum okkar. Þar við bætist að hinar "bersýnilegu pennavillur" sem áður voru nefndar felast oft í því sem nú væri kallað málvillur; t.d. rangri fallbeygingu. Í Reykjabók, einu helsta og elsta handrit Njálu, frá því um 1300 eða litlu síðar, er að finna orðmyndina föðurs, með s í endann, eins og áður var vikið að; en í útgáfum er þessu yfirleitt breytt athugasemdalaust í "réttu" myndina föður. Það er ljóst að slíkar breytingar, þótt smávægilegar virðist og sjálfsagðar í fljótu bragði, hafa mikil áhrif í þá átt að láta okkur halda að forníslenska hafi verið miklu "betra" eða "hreinna" mál en hún var í raun og veru. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 79 79

80 Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð
Mat á nýjungum í máli Eðlilegt er að nota fornmálið sem fyrirmynd en einblína ekki á það eða hengja sig í smáatriði Fjölmargar breytingar hafa orðið á málinu sem nú eru algerlega viðurkenndar sem rétt mál Vandinn er nýjungar sem eru að koma upp eða eru komnar upp en hafa ekki að fullu sigrað Á að berjast gegn þeim öllum – eða sumum? og með hvaða rökum á að skilja þar á milli? Ef við viljum á annað borð reka einhverja málstefnu, hirða eitthvað um ástand málsins, eins og ég held að flestir vilji, þá er bæði eðlilegt og sjálfsagt að líta til fornmálsins sem einhvers konar fyrirmyndar. En við megum ekki einblína á það, og ekki hengja okkur í smáatriði. Það er alveg ljóst að fjölmargar breytingar sem orðið hafa á málinu eru nú fullkomlega viðurkenndar sem góð og gild íslenska. Vandinn felst þá fyrst og fremst í því að dæma um nýjungar sem eru að koma upp, eða eru komnar upp en hafa ekki að fullu sigrað. Á að berjast gegn þeim öllum? Og ef ekki, þá hverjum þeirra? Og með hvaða rökum á að skilja þar á milli? Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 80 80

81 Ástæður fyrir baráttu gegn breytingu
Ekki er rétt að berjast gegn öllum breytingum heldur verður að vega það og meta hverju sinni Þrjár ástæður fyrir baráttu gegn breytingu: að hún torveldi okkur að skilja eldri texta að hún minnki fjölbreytni málsins að hún raski grundvallarþáttum málkerfisins Fyrstnefnda ástæðan er e.t.v. mikilvægust ath. þó að málkunnáttan er að talsverðu leyti óvirk Vissulega er af ýmsum ástæðum æskilegt að málið breytist sem minnst. En það er eðli mála að breytast, og engar líkur til að við komumst hjá einhverjum breytingum á móðurmálinu, hvort sem okkur líkar betur eða verr. Ég held að það sé hvorki nauðsynlegt né skynsamlegt að berjast af sama krafti gegn öllum breytingum, heldur verði að vega það og meta hverju sinni, hvort málstaðurinn sé baráttunnar virði. Á því hafa menn auðvitað mismunandi skoðanir, en ég get t.d. hugsað mér þrjár gildar ástæður fyrir að vilja sporna gegn ákveðinni málbreytingu; að hún geri okkur erfiðara um vik að skilja málfar undangenginna kynslóða, að hún minnki fjölbreytni málsins, og að hún raski grundvallarþáttum málkerfisins — sem að vísu gæti reynst erfitt að skilgreina hverjir séu. Fyrstnefnda ástæðan er e.t.v. mikilvægust, enda má segja að hún taki yfir hinar tvær; það er að segja, búast má við að breyting sem minnkar fjölbreytni málsins eða raskar grundvallarþáttum málkerfisins torveldi okkur jafnframt skilning á máli forfeðranna. Þó þarf svo ekki að vera, því að talsvert af málkunnáttu okkar er óvirk kunnátta; orð, beygingar eða setningagerðir sem við skiljum en notum sjaldan eða aldrei sjálf. Þótt fáir eða engir beygi nú firðir um fjörðu eða skildir um skjöldu kannast menn við hina fornu beygingu, og sú breyting sem orðið hefur torveldar því sjaldnast skilning. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 81 81

82 Er þágufallssýki óæskileg?
Hvað með t.d. þágufallssýkina? Torveldar hún skilning á eldri textum? varla Minnkar hún fjölbreytni málsins? það er skilgreiningaratriði Raskar hún grundvallarþáttum málkerfisins? sennilega ekki Er þá kannski rétt að láta hana í friði? margir yrðu ósáttir við það Hvað eigum við þá að segja um breytingar sem mjög hefur verið barist gegn, eins og t.d. þágufallssýkina, eða beyginguna læknir um læknir? Er einhver gild ástæða til að berjast gegn þessum breytingum? Því verður hver að svara fyrir sig. Ég held að hvorug þessara breytinga eigi að torvelda skilning á eldri textum; það er hvort eð er ekkert einsdæmi að sagnir hafi breytt um fallstjórn, eða orð flust milli beygingarflokka. Hvorug þessara breytinga raskar heldur grundvallarþáttum málkerfisins, að því er ég best fæ séð. Bæði persónulegar og ópersónulegar sagnir halda áfram að vera til, og það skiptir varla sköpum þótt stöku sögn flytjist á milli flokka; og orð eins og læknir hætta ekki að beygjast. Hins vegar mætti með nokkrum rökum halda því fram að fjölbreytni málsins minnkaði ef þessar breytingar gengju yfir; sagnir sem tækju með sér þolfall eins og langa og vanta gera nú hyrfu úr málinu, og einn beygingarflokkur nafnorða líka. Ef við viljum sem sagt berjast gegn þessum breytingum, þá höfum við vissulega rök fyrir því. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 82 82

83 Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð
Málvenja Nauðsynlegt er að taka tillit til málvenju getur verið að meirihluti landsmanna tali rangt mál? Hvernig á að gera upp á milli málvenja? Það verður ekki gert á málfræðilegum forsendum Aðeins er til ein málfræðileg skilgreining á réttu máli og röngu Það sem er málvenja einhvers hóps er rétt mál það sem er ekki málvenja neins manns er rangt mál Hér vantar augljóslega einn mjög mikilvægan þátt; málvenjuna. Mér finnst ákaflega hæpið að dæma einhverja breytingu sem orðin er í máli meginhluta landsmanna rangt mál, enda þótt hún geti talist óæskileg samkvæmt þeim rökum sem ég nefndi hér á undan. Um þetta eru þó skiptar skoðanir, og verður hver að ákveða fyrir sig. Það er oft ætlast til að málfræðingar kveði upp úrskurði um það hvað sé rétt og hvað rangt. Þeir gera það líka oft; en þeir úrskurðir byggjast ekki alltaf á málfræðilegum forsendum. Í raun og veru er ekki til nema ein skilgreining á réttu og röngu máli sem kalla má málfræðilega. Hún er sú að rétt mál sé það sem er málvenja einhverra, rangt sé það sem ekki er málvenja nokkurs manns. Það er nefnilega ekki hægt að gera upp á milli málvenja mismunandi hópa á málfræðilegum forsendum. Athugið að þetta felur það í sér að allir dómar sem venjulega eru felldir um rétt og rangt mál séu út í hött; þar er nefnilega í raun og veru verið að gera upp á milli málvenja. Hér að framan var nefnt að það er iðulega sagt að mér langar sé rangt mál, en aldrei er sagt að mín langar sé rangt — það nefnilega segir enginn. En frá málfræðilegu sjónarmiði er það aðeins mín langar sem er rangt, en bæði mig langar og mér langar er rétt; hvort tveggja er málvenja ákveðinna hópa. Athugið enn og aftur að ég segi: Frá málfræðilegu sjónarmiði; en við getum vissulega haft aðrar ástæður fyrir því að taka mig langar fram yfir mér langar. En það má gera á annan hátt en þann að dæma það síðarnefnda rangt. Það má í staðinn tala um gott og vont, æskilegt og óæskilegt o.s.frv. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 83 83

84 Álit nefndar menntamálaráðuneytisins
Nauðsynlegt er að átta sig á því að rétt mál er það sem er í samræmi við málvenju, rangt er það sem brýtur í bága við málvenju. Þótt algengast sé að allir hafi sömu málvenju, eru stundum uppi tvær venjur eða fleiri um sama atriðið og er mikilvægt að gera sér grein fyrir því. Þetta eru þá oft að nokkru leyti staðbundin máleinkenni eða mállýskur. Samkvæmt því sem nú var sagt um rétt mál og rangt er það rétt mál sem er í samræmi við þessar málvenjur eða mállýskur, þ.e. oft er um fleiri en einn réttan kost að velja. Hér er rétt að leggja áherslu á að nefnd á vegum menntamálaráðuneytisins, sem skilaði áliti árið 1986, komst einmitt að þeirri niðurstöðu að málvenja hlyti að vera meginviðmið í dómum um rétt og rangt. "Nauðsynlegt er að átta sig vel á því að rétt mál er það sem er í samræmi við málvenju, rangt er það sem brýtur í bága við málvenju", segir nefndin (sjá Mál og samfélag, bls. 56). Nefndin segir enn fremur: "Þótt algengast sé að allir hafi sömu málvenju, eru stundum uppi tvær venjur eða fleiri um sama atriðið og er mikilvægt að gera sér grein fyrir því. Þetta eru þá oft að nokkru leyti staðbundin máleinkenni eða mállýskur. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 84 84

85 Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð
Hvað er málvenja? En hvernig á að skilgreina málvenju? […] með málvenju er ekki átt við einstaklingsbundin tilbrigði í máli. Tiltekið atriði getur ekki orðið rétt mál við það eitt að einn maður temji sér það. […] í samræmi við meginstefnuna í málvernd að reyna að sporna gegn nýjum málsiðum með því að benda á að þeir séu ekki í samræmi við gildandi málvenjur. Skv. þessu er þágufallssýki ekki „rangt mál“ en hefur lengi verið fordæmd og barist gegn henni og hæfir því ekki formlegu málsniði Samkvæmt því sem nú var sagt um rétt mál og rangt er það rétt mál sem er í samræmi vð þessar málvenjur eða mállýskur, þ.e. oft er um fleiri en einn réttan kost að velja." Hún bendir einnig á "að með málvenju er ekki átt við einstaklingsbundin tilbrigði í máli. Tiltekið atriði getur ekki orðið rét mál við það eitt að einn maður temji sér það." Að síðustu má vekja athygli á því að nefndin segir "í samræmi við meginstefnuna í málvernd að reyna að sporna gegn nýjum málsiðum með því að benda á að þeir séu ekki í samræmi við gildandi málvenjur. Þar er þá um að ræða vísa að málbreytingum." Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 85 85

86 Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð
Tilbrigði í máli Er íslenskan ein? eða eru til mörg mál í landinu? Yfirbragð málsins getur verið margvíslegt orðaval og merking orðaröð og setningagerð beygingar og orðmyndir framburður og framsögn og sitthvað fleira Því er oft haldið fram að íslenskan sé ein og hafi alltaf verið; það sé t.d. rangt að tala um forníslensku og nútímaíslensku sem tvö afbrigði málsins, hvað þá tvö mál. Samfellan í málinu sé slík að öll svona skipting sé villandi. Þó er hægt að halda því fram með góðum rökum að til sé margs konar íslenska; yfirbragð málsins getur verið með ýmsu móti. Orðaval getur verið ólíkt, og menn leggja stundum mismunandi merkingu í einstök orð. Ýmis atriði í setningagerð geta verið mismunandi, ekki síst orðaröð. Sum orð geta beygst á fleiri en einn hátt, og sum orð hafa fleiri en eina mynd. Þá getur framburður og framsögn verið með ýmsu móti; og svo mætti lengi telja. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 86 86

87 Nokkur tilbrigði í máli
Hvað merkir dingla? ‘sveiflast’ eða ‘hringja bjöllu’ Hvar standa atviksorð? ég auðvitað veit ekki eða ég veit auðvitað ekki Hvernig eru gagnverkandi fornöfn notuð? þeir litu hvor á annan eða þeir litu á hvorn annan Hvernig er klósettið borið fram? klósettið eða klóstið Hér má nefna fáein dæmi til skýringar. Sögnin dingla merkti áður fyrr ‘sveiflast’, en merkir nú í máli margra ‘hringja bjöllu’. Atviksorð geta staðið á mismunandi stöðum í setningu; það er bæði hægt að segja ég veit auðvitað ekki hvort hann kemur og ég auðvitað veit ekki hvort hann kemur. Notkun svokallaðra gagnverkandi fornafna er talsvert á reiki; margir segja þeir litu hvor á annan en einnig er algengt að segja þeir litu á hvorn annan. Framburður ýmissa orða getur líka verið á fleiri en einn veg; orð eins og klósettið er bæði hægt að bera fram „eins og það er skrifað“, og einnig stytta það um eitt atkvæði og segja „klóstið“. Svona er hægt að halda áfram að tína til tilbrigði af ýmsu tagi. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 87 87

88 Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð
Málsnið Slík tilbrigði eru oft nefnd mállýskur ef þau tengjast ákveðnum landshlutum eða ákveðnum þjóðfélagshópum Margvísleg tilbrigði eru þó af öðrum toga tengjast hvorki landshlutum né þjóðfélagshópum fremur ytri aðstæðum og miðli Þessi tilbrigði eru nefnd málsnið búningur málsins, mótaður af aðstæðum Slík tilbrigði eru oft kölluð mismunandi mállýskur. Það er þó einkum gert ef þau tengjast ákveðnum landshlutum, og þá er talað um norðlensku, vestfirsku o.s.frv.; eða ákveðnum þjóðfélagshópum, og þá er talað um yfirstéttarmál, unglingamál o.s.frv. En ýmis tilbrigði eru þó af öðrum toga; tengjast hvorki landshlutum né þjóðfélagshópum, heldur ytri aðstæðum málsins hverju sinni, svo og þeim miðli sem notaður er. Þá er fremur talað um málsnið. Með málsniði er átt við heildaryfirbragð málsins, sem mótast af aðstæðum hverju sinni. Þótt við hugsum sjaldnast út í það lögum við oftast mál okkar að aðstæðum; miðum það við aldur viðmælenda, menntun þeirra, fjölda, hvort um er að ræða einkasamtal, fyrirlestur á ráðstefnu eða frétt í sjónvarpi; o.s.frv. Venjulega gerum við þetta áreynslulaust, og hvorki tökum eftir því sjálf né þeir sem hlusta á okkur. Aftur á móti hrökkvum við í kút ef þetta bregst; ef rangt málsnið er notað. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 88 88

89 Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð
Hvað ræður málsniði? Málsnið mótast af miðli málsins ritmál eða talmál; mál í talmiðlum vettvangi t.d. einkasamtal, fyrirlestur á ráðstefnu, blaðagrein mælanda t.d. kyni, aldri, menntun og þjóðfélagsstöðu viðmælanda Hvað er það sem mótar eða ákvarðar málsnið? Í fyrsta lagi er það miðillinn; hvort málinu er miðlað í rituðu formi eða töluðu. Það er verulegur munur á dæmigerðu málsniði ritmáls og dæmigerðu málsniði talmáls. Þarna má einnig nefna þriðju tegundina, mál í talmiðlum (útvarpi og sjónvarpi); við komum nánar að því síðar. Í öðru lagi skiptir máli hver vettvangurinn er. Málsniðið er ólíkt eftir því hvort við erum að tala við kunningja okkar undir fjögur augu, flytja fyrirlestur á ráðstefnu frammi fyrir tugum áheyrenda, eða skrifa grein í dagblað. Í þriðja lagi hefur mælandinn að sjálfsögðu mótandi áhrif á málsniðið. Konur tala að einhverju leyti öðruvísi en karlar; menntun mælandans hefur áhrif á málfar hans; og staða hans í þjóðfélaginu líka. En það er ekki bara hjá mælandanum sem þessir þættir skipta máli; viðmælandinn mótar líka málfar mælandans. Við tölum öðruvísi við afa og ömmu en við jafnaldra okkar, og við tölum öðruvísi við kennarann en skólasystkini okkar. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 89 89

90 Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð
Málsnið og stíll Málsnið og stíll eru skyld hugtök skarast oft, en merkja þó ekki það sama Málsnið mótast af aðstæðum og tilgangi og einnig af miðli og vettvangi formlegt/óformlegt; talmál/ritmál Stíll getur verið einstaklingsbundinn eða bundinn bókmenntategundum stíll Halldórs Laxness; Íslendingasagnastíll Málsnið er ekki ýkja gamalt hugtak og ekki mjög þekkt. Hins vegar kannast flestir við að talað sé um mismunandi stíl í svipaðri merkingu. Og vissulega eru þetta skyld hugtök og mörkin milli þeirra ekki alltaf skýr. Þó má segja að málsnið mótist af aðstæðum, tilgangi, miðli o.þ.h., og snúi að dæmigerðum búningi málsins í einhverju tilteknu samhengi. Stíll tengist aftur á móti fremur einstaklingum, tilteknum bókmenntategundum o.s.frv. Þannig er talað um stíl Halldórs Laxness og stíl Þórbergs Þórðarsonar, Íslendingasagnastíl, Biblíustíl o.s.frv. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 90 90

91 Formlegt og óformlegt málsnið
orðaval hnitmiðað orð einkum úr ritmáli nýyrði í stað slettna óbein orðaröð algeng sögn á undan frumlagi lh.þt. á undan sögn framsögn skýr lítil brottföll og samlaganir hægt og settlegt tal Óformlegt málsnið orðaval kæruleysislegt ýmis talmálsorð slangur og slettur bein orðaröð venjuleg frumlag á undan sögn lh.þt. á eftir sögn framsögn oft óskýr brottföll og samlaganir hratt og kæruleysislegt tal Málsnið getur verið misjafnlega formlegt, og við getum litið á nokkur atriði sem greina eða geta greint milli formlegs og óformlegs málsniðs. Í fyrsta lagi er orðaval hnitmiðaðra í formlegu málsniði; þar eru oft notuð orð sem eru bundin við ritmál, íslensk nýyrði eru notuð í stað erlendra tökuorða og slettna, o.s.frv. Í talmálinu er orðaval kæruleysislegra, notuð ýmis orð sem sjaldan eru sett á prent, og tökuorð og slettur mun algengari en í ritmáli. Í öðru lagi er oft munur á setningagerð, ekki síst orðaröð. Í formlegu málsniði er óbein orðaröð algeng, þannig að setningar byrji á sögninni; Leggur hann nú af stað. Einnig er algengt að lýsingarhættir (og lýsingarorð) komi á undan aðalsögn í ákveðnum setningagerðum; Talið er að …; Ljóst þykir nú að …. Í óformlegu málsniði eru þessi tilbrigði sjaldgæf; þar er frumlagið venjulega á undan sögn, og lýsingarhættir fyrir aftan aðalsögn. Í þriðja lagi er framsögn oft ólík. Í formlegu málsniði má búast við fremur hægu og settlegu tali, þar sem fremur lítið er um brottföll og samlaganir í framburði. Óformlegt tal er hins vegar oft fremur hratt og kæruleysislegt, með talsverðum brottföllum og samlögunum. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 91 91

92 Vandað og óvandað málsnið
orðaval íslensk orð þjál nýyrði beygingar „réttar“ beygingar setningagerð einfaldar málsgreinar merking hefðbundin merking virt Óvandað málsnið orðaval slangur og slettur rangt eða illa gerð nýyrði beygingar „rangar“ beygingar setningagerð klúðurslegar málsgreinar merking orð notuð í nýrri merkingu Málsnið getur líka verið misjafnlega vandað. Munur vandaðs og óvandaðs málsniðs fellur að nokkru leyti saman við muninn á formlegu og óformlegu málsniði, en þó er nauðsynlegt að halda þessu aðgreindu. Óformlegt málsnið getur sem best verið vandað, og formlegt málsnið getur líka stundum orðið óvandað. Í vönduðu málsniði eru fremur notuð íslensk orð og þjál nýyrði. Í óvönduðu málsniði má búast við ýmiss konar slangri og slettum; en nýyrði geta líka verið rangt mynduð eða svo illa mynduð, t.d. löng og klúðursleg, að þau séu óvönduð, þótt þau séu af íslenskri rót. Í vönduðu málsniði eru orð beygð „rétt“, þ.e. í samræmi við „viðurkennda“ málvenju. Þannig er sagt litu hvor á annan en ekki litu á hvorn annan, áratugar en ekki áratugs, vegna aukningar en ekki vegna aukningu o.s.frv. Í vönduðu málsniði eru málsgreinar fremur stuttar og einfaldar, lítið um innskotssetningar og gætt vel að innbyrðis samræmi í málsgreinunum. Í óvönduðu málsniði eru málsgreinar oft langar og klúðurslegar, og uppfullar af hvers kyns ósamræmi. Í vönduðu málsniði er „hefðbundin“ merking orða virt, en forðast að nota orð í nýrri eða hæpinni merkingu. Í óvönduðu málsniði er aftur á móti algengt að orð séu notuð ómarkvisst og í rangri eða hæpinni merkingu. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 92 92

93 Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð
Talmál og ritmál Ritmál engin hikorð sjaldan endurtekningar setningar oftast fullgerðar sjaldan misritanir orðaval fremur formlegt lítið um slangur og slettur það fremur sjaldgæft „villur“ fremur sjaldgæfar Talmál hikorð mjög algeng endurtekningar tíðar ófullkomnar setningar mismæli algeng óformlegt orðaval slangur og slettur algengt það í upphafi setninga hvers kyns „villur“ tíðar Þegar við skrifum gefum við okkur í flestum tilvikum betri tíma til að forma hugsanir okkar en þegar við tölum, og þess vegna er minna um setningabrot o.þ.u.l. þar. Yfirleitt tökum við ekki eftir þessum mun, og höldum að talmál og ritmál sé u.þ.b. hið sama; en þar er mikill munur á. Við sjáum hann best þegar reynt er að gera ritmál að talmáli eða talað orð er sett á blað. Í venjulegu tali er það sjaldnast svo að við tölum hiklaust, mismælum okkur aldrei, hættum aldrei við hálfkláraða setningu o.s.frv. Þvert á móti; ef við töluðum án alls þessa væri það ekki eðlilegt tal. Við segjum nefnilega ýmsar setningar sem ekki eru í samræmi við málkunnáttu okkar. Við vitum vel að í íslensku verður að vera ákveðið samræmi milli frumlags og sagnar, að í hverri setningu verða að vera tilteknir liðir o.s.frv.; en eigi að síður segjum við oft setningar sem brjóta þessar reglur. Það er ekki vegna þess að við kunnum ekki málið, heldur vegna þess að við skipuleggjum ekki tal okkar langt fram í tímann, og ytri aðstæður spila sífellt inn í. Dæmi um hið öfuga, þ.e. talmál sem breytt er í ritmál, sjáum við stundum í dagblöðum, þegar prentað er orðrétt það sem einhver og einhver hefur sagt t.d. í útvarpi eða í síma við blaðamann. Þetta er þó sjaldgæft, því að talað mál, með öllu sínu hiki, stami og mismælum, verður nefnilega hálf hallærislegt á prenti, þótt enginn taki eftir neinu óeðlilegu þegar hlustað er á það; og lætur jafnvel þann sem haft er eftir líta út sem hálfgerðan aula. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 93 93

94 Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð
Málsnið ritmáls Ritmál á sér mörg málsnið fræðigreinar eru t.d. ópersónulegar og formlegar blaðafréttir oft persónulegri og óformlegri einkabréf persónulegust og óformlegust Mál í talmiðlum er nokkuð sér á báti það er oft samið sem ritmál en flutt sem talmál Í tölvupósti og netspjalli er alveg nýtt málsnið einhvers staðar milli talmáls og ritmáls Það er verulegur munur á talmáli og ritmáli; en ritmál er líka misjafnlega formlegt. Það er eðlilegt að annað málsnið sé á frétt í dagblaði en grein í fræðilegu tímariti. Þetta lýtur að ýmsum þáttum; orðavali, orðaröð, nálægð höfundar o.fl. Fræðilegar ritsmíðar eru yfirleitt nokkuð ópersónulegar og formlegar, en höfundar sem skrifa í blöð og tímarit almenns efnis gera sér oft nokkuð dælt við lesandann og tala til hans á persónulegum nótum. Þetta verður auðvitað alltaf spurning um smekk að einhverju leyti. Eins og áður er vikið að er mál í talmiðlum, útvarpi og sjónvarpi, nokkuð sér á báti. Það er nefnilega oft samið sem ritmál, en flutt sem talað mál. Þess vegna er það eiginlega sérstakur flokkur, milli ritmáls og talmáls. Vitanlega er þetta misjafnt; þessi lýsing á t.d. við fréttir, fréttaskýringar, erindi og kynningar í ýmsum tónlistarþáttum, en aðrir þættir eru oft meira og minna gerðir án handrits og því án einkenna ritmáls. Hér má einnig nefna að með tölvupósti, spjallrásum og öðru slíku er orðið til nýtt samskiptaform, sem er einhvers konar millistig milli talmáls og ritmáls. Þetta er ritmál að ytra formi, en því svipar til talmáls vegna hins nána sambands sem þarna er oft milli manna, menn „segja“ eitthvað og fá strax svar, o.s.frv. Þess vegna dregur orðaval og framsetning oft mikinn dám af talmáli. Það er mjög forvitnilegt að kanna þetta, og fyrir nokkrum árum var skrifuð BA-ritgerð um málfar á irkinu. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 94 94

95 Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð
Notið handbækur! Hugið að beygingu, setningagerð, orðavali: Íslensk orðabók Stafsetningarorðabók Beygingarlýsing íslensks nútímamáls (á netinu) Málfarsbanki Íslenskrar málstöðvar (á netinu) Stóra orðabókin um íslenska málnotkun Mergur málsins Íslensk samheitaorðabók Handbók um íslensku Það er ákaflega erfitt að gefa nákvæmar leiðbeiningar um málsnið; menn verða að hafa tilfinningu fyrir því hvað á við hverju sinni. Þótt menn telji sig ekki hafa slíka tilfinningu er óþarfi að örvænta, því að hana er hægt að tileinka sér með lestri vandaðra ritsmíða. Það verður aldrei lögð of mikil áhersla á lestur, því að þannig síast inn í mann tilfinning fyrir því hvað eigi við. Hér má þó til leiðbeiningar drepa á fáein atriði. Í upphafi er rétt að brýna fyrir mönnum að nota handbækur. Enginn er svo vel að sér eða hefur svo örugga máltilfinningu að hann geti ekki haft gagn af handbókum og orðabókum. Íslenskir stúdentar gera oft alltof lítið af því að fletta upp í slíkum ritum. Hér má vísa á yfirlit um nokkur helstu rit af þessu tagi. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 95 95

96 Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð
Stofnanamál Nafnorðastíll gera könnun; fólksfjöldi eykst Eignarfallssambönd breytt fyrirkomulag innheimtu virðisaukaskatts Langar og flóknar málsgreinar þrjár rækjuvinnslur í samvinnu við sveitarfélög á Norðurlandi vestra standa að rekstrinum Óíslensk setningagerð Í umræðu um málfar og málsnið ber svonefnt stofnanamál oft á góma. Þetta er málsnið sem menn þykjast helst finna á ýmsum gögnum frá opinberum stofnunum, s.s. skýrslum, álitsgerðum o.þ.h. Ekki er auðvelt að negla nákvæmlega nður hvað við er átt, en þó virðist einkum fernt koma til álita. Í fyrsta lagi nafnorðastíll; að nota nafnorð (oft leitt af sögn) og merkingarlitla sögn (t.d. vera) til að segja það sem eins væri hægt að segja með einni sögn. Þannig er talað um að gera könnun í stað þess að kanna, sagt að fólksfjöldi aukist í stað þess að fólki fjölgi, o.s.frv. Í öðru lagi einkennist stofnanamál af stirðum eignarfallssamböndum. Þannig er talað um breytt fyrirkomulag innheimtu virðisaukaskatts í staðinn fyrir breytt fyrirkomulag á innheimtu virðisaukaskatts, aukning tekna starfsmanna fyrirtækisins í stað aukning á tekjum starfsmanna fyrirtækisins o.s.frv. Í þriðja lagi eru langar og flóknar málsgreinar algengar í stofnanamáli. Dæmi: En til að auðvelda stillingu og notkun talhólfs skal þess freistað hér á eftir að lýsa stillingarferlinu og þýða nokkur orð sem fram koma í enska textanum, sem byggður er inn í kerfið og gætu reynst torskilin. Í fjórða lagi er oft talað um stofnanamál þegar setningagerð óíslenskuleg. Slíkt stafar oft annaðhvort af því að um þýðingu er að ræða, eða höfundur textans er ekki vanur að orða hugsanir sínar, nema hvorttveggja sé. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 96 96

97 Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð
Sérfræðilegt orðafar Oft er deilt á málfar ýmissa „fræðinga“ þeir sagðir tala vont og illskiljanlegt mál nota erlend orð og óskiljanleg nýyrði Slík gagnrýni er þó stundum óréttmæt oft er lítil hefð fyrir fræðigreininni á Íslandi orðaforði hennar verður þá alltaf framandi Oft er viðfangsefnið líka flókið og málfari þá kennt um ef fólk skilur það ekki Það er oft deilt á sérfræðinga í ýmsum greinum fyrir að tala eða skrifa vont og illskiljanlegt mál, og erlendum áhrifum oft kennt um. Hér þarf þó að athuga að þær fræðigreinar sem til umræðu eru eiga sér sjaldnast langa sögu á Íslandi; þar af leiðandi skortir alla hefð í sambandi við umtal um þær, og það tekur talsverðan tíma að skapa slíka hefð. Oft er þá um það að velja að nota erlend orð eða nýyrði, sem hljóta að verða almenningi framandi í fyrstu. Dæmi eins og þessi gerð slembitölugjafa kallast línuleg samleifaraðferð og Þar má til viðbótar jaðarpersónuleikaröskun nefna geðklofagerðarpersónuleikaröskun hljóta alltaf að liggja vel við höggi.Þau efni sem rætt er um eru líka oft svo flókin að borin von er að þau skiljist án einhverrar sérþekkingar. Stundum er þessu tvennu blandað saman; ef fólk skilur ekki sérfræðingana skellir það skuldinni á málfar þeirra, þótt hin raunverulega ástæða sé kannski sú að umræðuefnið er þess eðlis að það krefst sérþekkingar. Sérfræðingarnir eiga sér þannig oft málsbætur, þótt ég efist ekki um að sitthvað megi oft betur fara í framsetningu þeirra. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 97 97

98 Málfar og setningagerð
Forðist langar málsgreinar: þær torvelda skilning og auka hættu á villum Hugið að orðavali: mjög sérfræðilegt orðafar torveldar skilning og er oft óþarft Hugsið á íslensku: gætið ykkar vel ef stuðst er við erlendan texta þá skín setningagerð frumtextans oft í gegn Gæta þarf vel að lengd málsgreina. Langar málsgreinar verða oft flóknar og torskildar. Þar að auki eykst hætta á ýmiss konar villum mjög eftir því sem málsgreinar lengjast. Einnig þarf að huga vel að orðavali; sérfræðilegt orðaval torveldar iðulega skilning, en er oft óþarft. Það er nefnilega oft hægt að nota almenn orð sem allir þekkja í stað framandi fræðiorða, og rétt að gera það eftir því sem hægt er, a.m.k. ef textinn er ætlaður almenningi. Þá er nauðsynlegt að hugsa textann á íslensku. Oft eru menn að þýða erlendan texta, eða skrifa með hliðsjón af erlendum texta, og þá er alltaf hætt við að setningagerð frumtextans skíni í gegn og útkoman verði óíslenskuleg. Við þessu má bregðast með því að velta vandlega fyrir sér hvernig venja sé að orða þetta á íslensku, og nota til þess handbækur (t.d. Orðastað). Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 98 98

99 Orðafar í ritmáli og talmáli
Ýmiss konar orð fara illa í rituðum texta sum hafa of óvirðulegan blæ eða eru gildishlaðin belja, rolla í stað kýr, ær önnur eru oft of hversdagsleg eða talmálsleg pabbi, mamma; allt heila klabbið; ýmis -ó-orð ýmis tökuorð og slettur þykja óæskileg vídeó, gæd; ókei; - og svo mætti lengi telja einnig íslensk orð í breyttri merkingu dingla (= ‘hringja’), allavega (= ‘að minnsta kosti’) Það er augljóst að sum orð fara illa í rituðum texta. Sígild dæmi um það eru belja og rolla í stað kýr og ær, en einnig mætti nefna alls kyns slettur og slanguryrði o.m.fl. Slík orð ýmist hafa þá á sér óvirðulegan blæ eða eru of gildishlaðin til að þau fari vel í fræðitexta a.m.k., nema hvorttveggja sé. Önnur eru of hversdagsleg eða talmálsleg; í rituðu máli væri t.d. frekar notað faðir hennar og móðir hans en pabbi hennar og mamma hans. Hér má einnig telja ýmiss konar styttingar sem enda á -ó, eins og strætó (sem þó er líklega orðið nokkuð viðurkennt), menntó, púkó o.s.frv. Í rituðu máli þykir líka æskilegt að forðast ýmis tökuorð og slettur þótt þau séu algeng í talmáli. Þannig þykir betra að tala um myndband en vídeó, leiðsögumann en gæd, og orðið ókei sést sjaldan á prenti. Enn fremur er andstaða við að nota íslensk orð í breyttri merkingu, þótt sú notkun sé algeng í talmáli. Orðið dingla merkir í máli margra, a.m.k. barna, 'hringja bjöllu' (dyrabjöllu, bjöllu í strætó o.s.frv.), en það þykir ekki gott í rituðu máli. Þá má nefna að orðið allavega getur í máli margra merkt 'að minnsta kosti' eða þ.u.l., en við þeirri merkingu er oft amast. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 99 99

100 Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð
maður og það maður er oft notað sem óákveðið fornafn ef maður gerir þetta; maður heldur stundum að ... við því var áður amast, en varla lengur hins vegar á ekki að nota þú á þennan hátt það er oft notað í upphafi setninga án þess að vísa til nokkurs það komu margir í veisluna; það rignir mikið núna þetta er óformlegt, en gengur vel í ritmáli þó verður að varast ofnotkun Hér áður fyrr þótti ekki gott að nota orðið maður sem e.k. óákveðið fornafn. Þannig segir t.d. í Íslenzkri setningafræði Jakobs Jóh. Smára frá 1920: „Allmjög tíðkast nú í ræðu og riti orðið maður sem óákv. forn. (í öllum föllum); er sú notkun af útl. uppruna (d. og þ. man), og er alröng.“ Margir amast enn við þessari notkun, en þó hefur hún öðlast nokkra viðurkenningu í seinni tíð. Það stafar ekki síst af því að upp er komin önnur villa hálfu verri; þ.e. sú að nota annarrar persónu fornafnið þú í sama tilgangi, þ.e. sem e.k. óákveðið fornafn. Sú notkun er komin úr ensku, og hana ber skilyrðislaust að forðast. Eins og áður er nefnt er oft amast við því að hefja setningar á merkingarlausu það, í setningum eins og Það komu margir gestir í veisluna, Það rignir mikið í Reykjavík. Þannig segir Jakob Jóh. Smári t.d. í Íslenzkri setningafræði: „Fallegast mál er að nota þetta aukafrumlag sem minst.“ Engin ástæða er þó til að forðast að láta setningar byrja á það, en vissulega má ekki ofnota slíka byrjun frekar en annað. En það fer oft vel á því að byrja málsgrein á ábendingarfornafni, eða setningarlið sem inniheldur ábendingarfornafn. Þetta ábendingarfornafn vísar þá til þess sem hefur helst verið til umræðu í undanfarandi málsgrein, og tengir þannig málsgreinarnar saman. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 100 100

101 Orðaröð talmáls og ritmáls
Ýmis munur er á orðaröð ritmáls og talmáls atviksorð standa oft á öðrum stöðum í talmáli ég eiginlega held …; þú auðvitað veist þetta ekki sögnin stendur oft fremst í ritmáli ríða þeir nú af stað; kemur hann þar síðla dags þetta er algengt í frásagnar- og rökfærslutextum en kemur vart fyrir í talmáli Lítið er þó vitað um þennan mun í smáatriðum Ýmiss konar munur er á venjulegri orðaröð talmáls og ritmáls. Þannig er algengt að atviksorð standi á öðrum stöðum í setningum í talmáli en þau gera í ritmáli. Setningar eins og Ég eiginlega held ..., þar sem atviksorðið kemur milli frumlags og sagnar, eru algengar í talmáli en þessi röð á illa við í ritmáli. Í ritmáli er líka mjög algengt að setningar byrji á sögninni. Þetta er eitt helsta sérkennið á stíl Íslendingasagna, en er líka mjög algengt í sumum stíltegundum nútímamáls, einkum ýmiss konar sagnaþáttum og rökfærslutextum; aftur á móti er þetta ákaflega sjaldgæft í talmáli. Þótt oft geti farið vel á þessu verður að gæta þess vandlega að ofnota ekki þetta stílbragð. Athugið líka að það á aldrei við í fyrstu málsgrein innan kafla eða efnisgreinar. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 101 101

102 Persónuleg og tilfinningaleg orð
Á að skrifa ritgerð eða frétt í fyrstu persónu? mörgum þykir það fara illa oft er hægt að nota ópersónulega framsetningu ekki verður séð að … í stað ég sé ekki að … Forðist tilfinningaleg orð í fræðiritgerðum segið aldrei mér finnst! niðurstöður eru byggðar á persónulegu mati ekki veikja tiltrú lesenda á þeim að óþörfu! Mörgum finnst ekki fara vel á því að fræðileg ritgerð sé skrifuð í fyrstu persónu, eða höfundur komi þar beint fram. Þetta á auðvitað ekki síður við um blaðafréttir o.þ.h. Oft fer betur á því að nota ópersónulega framsetningu, t.d. þolmynd. Þannig gætuð þið sagt t.d. Ekki verður séð að ... í stað Ég sé ekki að Þetta er þó smekksatriði, og engin ástæða er til að leggja blátt bann við fyrstu persónu. Yfirleitt er rétt að forðast orðalag eins og Mér finnst ..., þótt það geti stöku sinnum átt rétt á sér. Ef að er gáð eru mjög margar staðhæfingar og niðurstöður í ritgerðum endanlega byggðar á persónulegu mati höfundar; hann vegur og metur þær röksemdir sem lagðar eru fram, og tekur á endanum afstöðu. Það er ástæðulaust að gera það með jafn huglægu orðalagi og mér finnst; það getur orðið til þess að veikja tiltrú lesenda á höfundi og niðurstöðum hans. Lesandinn á að vera fullfær um að meta hvenær höfundur er að greina frá óumdeilanlegum staðreyndum, og hvenær hann er að leggja eigið mat á eitthvert atriði. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 102 102

103 Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð
Eignarfall Eignarfall eintölu af ýmsum karlkynsorðum: í upphafi þessa áratugar – ekki áratugs bók prófessors Ágústs – ekki Ágústar notkun vefjarins hefur aukist – eða vefsins? Ef. et. af kvenkynsorðum sem enda á -ing: leiddi til mikillar aukningar – ekki aukningu höfnun þessarar kenningar – ekki kenningu vegna nýlegrar tilkynningar – ekki tilkynningu Hér á eftir verður drepið á ýmis málfarsatriði sem þarf að hafa í huga; reynt er að taka fyrir atriði sem reynslan sýnir að menn flaska oft á. Þetta er þó að sjálfsögðu engin tæmandi upptalning, og dálítið tilviljanakennt hvað er nefnt og hvað ekki. Hér má aftur vísa á skrá þar sem talin eru ýmis rit sem nauðsynlegt er að hafa við höndina við samningu texta. Einnig er vakin sérstök athygli á nýopnuðum málfarsbanka Íslenskrar málstöðvar. Eignarfall eintölu margra sterkra karlkynsorða er á reiki. Þar virðist megintilhneigingin vera sú að -s-ending komi í stað -ar-endingar. Sagt er tugs í stað tugar, vegs í stað vegar o.s.frv. Reyndar hafa ýmsar breytingar orðið frá fornu máli sem nú eru viðurkenndar. Í mannanöfnum er tilhneigingin þó þveröfug; þar kemur oft -ar í stað -s, t.d. Ágústar í stað Ágústs, Þórhallar í stað Þórhalls o.s.frv. Sumt af þessu er gamalt, eins og Haraldar og Höskuldar, og misjafnt hvað menn viðurkenna eða fella sig við. Í sumum tilvikum er beygingin misjöfn eftir merkingu. Orðið vefur er´h allt í einu orðið mjög algengt vegna þess að það hefur fengið nýja merkingu. Það er frá fornu fari vefjar í eignarfalli eintölu, en líklega eru þeir fáir sem nota þá mynd og segja t.d. notkun vefjarins hefur aukist. Í sterkum kvenkynsorðum með viðskeytinu -ing er eignarfall eintölu líka á reiki. Þessi orð hafa endað á -ar í eignarfalli, en nú er sterk tilhneiging til að láta þau fá -u-endingu; til drottningu í stað til drottningar, vegna birtingu dómsins o.s.frv. Þarna eru skýr áhrif frá hinum aukaföllunum, þolfalli og þágufalli, sem bæði enda á -u. Einnig gætir þessarar tilhneigingar í nokkrum kvenmannsnöfnum; til Sigrúnu, Kristínu o.s.frv. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 103 103

104 Föll með ópersónulegum sögnum
Þágufall í stað þolfalls eða nefnifalls: mig langar/vantar, ekki mér langar/vantar ég hlakka til/kvíði fyrir, ekki mér hlakkar/kvíðir Oft eru persónufornöfn í þf. en annað í þgf.: vantar þig og þínu fólki eitthvað Nefnifall í stað þolfalls: báturinn rak að landi í stað bátinn rak að landi reykurinn leggur upp í stað reykinn leggur upp Hin svonefnda „þágufallssýki“, þar sem notað er þágufall með ýmsum sögnum sem áður tóku nefnifall eða þolfall, er mjög útbreidd. Þótt skiptar skoðanir séu um það hvort eigi að fordæma hana eru flestir sammála um að hún eigi ekki við í vönduðu málsniði. Þannig á að skrifa mig vantar og mig langar en ekki mér vantar og mér langar; það á að skrifa ég hlakka til og ég kvíði fyrir en ekki mér hlakkar til og mér kvíðir fyrir, o.s.frv. Það er auðvitað búið að hamra á þessu í skólakerfinu og annars staðar áratugum saman, með misjöfnum árangri. Oft sér maður dæmi um að fólk hefur persónufornöfn, einkum fyrstu og annarrar persónu, í þolfalli, en önnur orð í þágufalli. Nýlega birtist t.d. auglýsing þar sem stóð vantar þig og þínu fólki þetta og þetta. Skylt þessu er það að stundum er notað nefnifall í stað þágufalls, og sagt báturinn rak að landi í stað bátinn rak að landi, og reykurinn leggur upp í stað reykinn leggur upp. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 104 104

105 Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð
Samræmi í kyni og tölu Gætið að samræmi í kyni og tölu: krakkarnir eru hérna allir – ekki öll foreldrar mínir eru skildir (??) hún varð vör við þetta – ekki var hér verður gerð grein fyrir vandanum – ekki gert fjöldi fólks kom á fundinn – ekki komu meirihluti stjórnarmanna samþykkti tillöguna – ekki samþykktu Mjög algengt er að eitthvað skorti á sambeygingu orða innan setningar; t.d. að lýsingarorð standi ekki í sama kyni, tölu og falli og nafnorðið sem það á við. Oft er þetta vegna þess að árekstur er milli forms nafnorðsins og merkingar þess. Þannig er orðið krakki karlkyns, en vísar oftast til barna af báðum kynjum, og þess vegna er algengt að með því standi lýsingarorð í hvorugkyni. Orðið foreldrar er líka karlkyns, og samkvæmt því á að segja foreldrar mínir eru góðir en ekki góð. Það er þó varla hægt að fylgja þessu út í æsar; tæpast treysta margir sér til að segja foreldrar mínir eru skildir (af so. skilja). Oft heyrist hún varð var við og hér verður gert grein fyrir; þar á lo. var að samræmast hún standa í kvenkyni, og lh. gert að samræmast grein og standa í kvenkyni líka; hún varð vör við og hér verður gerð grein fyrir. Iðulega stendur sögn í fleirtölu þar sem frumlagið er merkingarlega fleirtala þótt það sé formlega í eintölu. Þetta kemur fram í dæmum eins og fjöldi fólks komu á fundinn og meirihluti stjórnarmanna samþykktu tillöguna, þar sem orðin fjöldi og meirihluti eru í eintölu og eiga að ráða formi sagnarinnar. Því á þarna að vera fjöldi fólks kom á fundinn og meirihluti stjórnarmanna samþykkti tillöguna. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 105 105

106 Samræmi í löngum málsgreinum
Athugið samræmi í löngum málsgreinum ef langt er milli orða sem eiga að samræmast: Áður frestuðum hverfafundi með íbúum Túna, Holta, Norðurmýrar og Hlíða verður haldinn á Kjarvalsstöðum Þau 600 tonn af síld sem hingað til hefur verið landað í Vestmannaeyjum hefur verið dælt gegnum þessa sugu Tillagan sem ríkissáttasemjari bar fram í gær var hafnað í atkvæðagreiðslu Þeir sem kynnu að hafa tillögur um slík verkefni er bent á að rita stjórn sjóðsins Hættan á hvers kyns ósamræmi eykst eftir því sem málsgreinar verða lengri og flóknari. Í Áður frestuðum hverfafundi með íbúum Túna, Holta, Norðurmýrar og Hlíða verður haldinn á Kjarvalsstöðum ætti frestuðum fundi að vera frestaður fundur (fundurinn verður haldinn); í Þau 600 tonn af síld sem hingað til hefur verið landað í Vestmannaeyjum hefur verið dælt gegnum þessa sugu ætti þau 600 tonn að vera þeim 600 tonnum (þeim 600 tonnum verður dælt); og í Tillagan sem ríkissáttasemjari bar fram í gær var hafnað í atkvæðagreiðslu ætti tillagan að vera tillögunni (tillögunni var hafnað). Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 106 106

107 Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð
Fornöfn Hún vinnur við eitthvað verkefni Hún vinnur við eitthvert verkefni Þeir töluðu við hvorn annan Þeir töluðu hvor við annan Þau eiga sitthvorn bílinn Þau eiga sinn bílinn hvort Bæði samtökin styðja tillöguna Hvortveggja samtökin styðja tillöguna Algengt er að hvorugkynsmyndin eitthvað sé notuð hliðstæð (með nafnorði) þar sem ætti að vera eitthvert; hún vinnur við eitthvað verkefni ætti að vera hún vinnur við eitthvert verkefni. Hins vegar á að segja hún vinnur við eitthvað skemmtilegt. Tvíyrtu fornöfnin hvor annan og sinn hvor eru líka oft notuð öðruvísi en rétt þykir í vönduðu máli. Þannig er oft sagt þeir töluðu við hvorn annan en ætti að vera þeir töluðu hvor við annan; hvor á að sambeygjast frumlaginu (og standa á undan forsetningu ef um hana er að ræða). Einnig er oft notuð samsetningin sitthvor, t.d. þau eiga sitthvorn bílinn, þar sem ætti að vera þau eiga sinn bílinn hvort eða þau eiga hvort sinn bílinn. Þá er fornafnið báðir oft notað með fleirtöluorðum eins og bæði samtökin styðja tillöguna, þar sem ætti að nota fornafnið hvortveggi og segja hvortveggja samtökin styðja tillöguna. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 107 107

108 Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð
Myndir sagna Verslunin opnar klukkan 10 Verslunin verður opnuð klukkan 10 Frásögnin byggir á traustum heimildum Frásögnin byggist á traustum heimildum Bíllinn stöðvaði fyrir framan aðalinnganginn Bíllinn stöðvaðist fyrir framan aðalinnganginn eða Bíllinn var stöðvaður fyrir framan aðalinnganginn Stundum er notuð germynd sagna þar sem eðlilegra væri að nota þolmynd eða miðmynd. Oft er sagt að órökrétt sé að segja verslunin opnar klukkan 10, vegna þess að verslunin sé ekki gerandi; heldur eigi að nota þolmynd og segja verslunin verður opnuð klukkan 10. Sömuleiðis þykir betra að nota miðmynd í dæmum eins og Frásögnin byggist á traustum heimildum og Bíllinn stöðvaðist fyrir framan aðalinnganginn, í stað þess að nota germynd og segja Frásögnin byggir á traustum heimildum og Bíllinn stöðvaði fyrir framan aðalinnganginn. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 108 108

109 Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð
Orðalag - 1 Þetta er sagt að gefnu tilefni/af þessu tilefni Hagnaður fyrirtækisins er 25 miljónir í ár miðað við 17 miljónir í fyrra Hagnaður fyrirtækisins er 25 miljónir í ár en var 17 miljónir í fyrra Útgerðin gekk vel í fyrra á meðan vinnslan tapaði Útgerðin gekk vel í fyrra en vinnslan tapaði Þeir keyptu hugmyndina umsvifalaust Þeir féllust umsvifalaust á hugmyndina Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 109 109

110 Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð
Orðalag - 2 Gæði vörunnar eru mjög góð Gæði vörunnar eru mjög mikil; varan er mjög góð Fyrirtækið gerði könnun á viðhorfum kjósenda Fyrirtækið kannaði viðhorf kjósenda Fyrsti bruni ársins leit dagsins ljós á mánudagskvöld Fyrsti bruni ársins varð á mánudagskvöld Tíðni glæpa fer ört vaxandi Glæpum fjölgar ört Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 110 110

111 Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð
Orðalag - 3 Velta fyrirtækisins á ársgrundvelli er 200 miljónir Velta fyrirtækisins er 200 miljónir á ári eða Árleg velta fyrirtækisins er 200 miljónir Störfum í ferðamannaiðnaði hefur fjölgað Störfum í ferðaþjónustu hefur fjölgað Rekstraraðili fyrirtækisins Eigandi/umsjónarmaður/stjórnandi fyrirtækisins eða Sá/sú sem rekur fyrirtækið Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 111 111

112 Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð
Orðalag - 4 Þetta er ásættanlegt/óásættanlegt Þetta er viðunandi/óviðunandi Fyrirtækið er staðsett á Ártúnshöfða Fyrirtækið er á Ártúnshöfða Kaupmátturinn hefur hækkað Kaupmátturinn hefur aukist/vaxið Ég var að versla (inn) nýjar vörur Ég var að kaupa nýjar vörur Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 112 112

113 Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð
Orðalag - 5 Hann er farinn erlendis Hann er farinn til útlanda Óvíst er að samkomulagið haldi Óvíst er að samkomulagið standist eða Óvíst er að samkomulagið verði haldið eða Óvíst er að staðið verði við samkomulagið Þetta eru einhverjar 20 milljónir Þetta eru um það bil 20 milljónir Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 113 113

114 Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð
Einyrtar líkingar Einyrtar líkingar eru mjög algengar að nota orð í óeiginlegri eða afleiddri merkingu fjallsöxl, þröskuldur ‘hindrun’, þorskur ‘heimskingi’ Þær eru mjög vandmeðfarnar í þýðingu af því að hvert málsamfélag hefur sínar venjur På tærskelen til det nye år  Á þröskuldi nýja ársins (?) Das Haus stand am Fuß des Berges  við fót fjallsins (?) John is a chicken so he won’t come  Jón er kjúklingur (?) hér missir orðrétt þýðing algerlega marks eða hvað? Þegar þýtt er af erlendu máli á íslensku er alltaf hætta á að erlenda málið síist inn í þýðinguna – þýðandinn noti óafvitandi orð, orðasambönd og setningagerðir sem draga dám af frumtextanum en eru ekki eðlileg íslenska. Hér á eftir verða tekin nokkur dæmi um það sem helst er að varast í þessu. Í öllum málum er til aragrúi hvers kyns líkinga, þar sem orð eru notuð í einhvers konar óeiginlegri eða afleiddri merkingu. Í íslensku er t.d. talað um öxl á fjalli, orðið þröskuldur er notað í merkingunni ‘hindrun’, þorskur merkir oft ‘heimskingi’, og svo mætti lengi telja. Slíkar líkingar eru oftast bundnar einstökum tungumálum, þótt sumar þeirra séu að vísu sameiginlegar mörgum málum. Hér verður að gæta þess vel að nota ekki líkingar sem ekki eru til eða ekki eiga við í málinu sem þýtt er á. Þótt sagt sé á dönsku på tærskelen til det nye år er ekki hægt að segja á þröskuldi nýja ársins á íslensku, heldur verður að segja við upphaf nýs árs eða eitthvað slíkt. Á þýsku er sagt Das Haus stand am Fuß des Berges, en á íslensku er ekki talað um fót fjallsins, heldur rætur fjallsins eða fjallsræturnar. Þótt chicken geti merkt ‘heigull’ á ensku hefur orðið kjúklingur á íslensku ekki þá merkingu, þannig að þar verður að breyta textanum. Í þessum dæmum missir orðrétt þýðing algerlega marks. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 114 114

115 Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð
Orðtök Orðtök hafa ákveðna merkingu í heild sinni hún verður ekki ráðin af merkingu einstakra orða Jón hefur ýmislegt til brunns að bera Því má ekki þýða þau orð fyrir orð það leiðir til rangrar merkingar eða merkingarleysu He let the cat out of the bag ‘ljóstraði upp leyndarmáli’ Jag ger mig katten på det ‘ég er viss um það’ æskilegast er að finna samsvarandi íslenskt orðtak þótt orðin kunni að vera allt önnur Þegar verið er að þýða ýmiss konar orðtök kemur orðrétt þýðing ekki heldur til greina. Orðtök hafa nefnilega ákveðna merkingu í heild sinni - merkingu sem ekki verður ráðin af merkingu einstakra orða. Orðasambandið Jón hefur ýmislegt til brunns að bera hefur þannig ekkert með brunn að gera. Ef orðtök eru þýdd orð fyrir orð leiðir það því annaðhvort til rangrar merkingar eða algerrar merkingarleysu. Því þarf þýðandi að gæta sín mjög vel ef hann hefur minnsta grun um að eitthvert orðasamband þurfi ekki að taka bókstaflega, heldur geti þar verið um að ræða orðtak sem þýða þarf í heild. Þar gildir sem oftar að fletta upp í orðabókum. Í ensku er til orðtakið He let the cat out of the bag, sem orðrétt mætti þýða Hann hleypti kettinum út úr pokanum. En sú þýðing er fjarri raunverulegri merkingu orðtaksins; ‘hann ljóstraði upp leyndarmálinu’. Í sænsku er til orðtakið Jag ger mig katten på det, sem mætti þýða Ég gef mér köttinn á það. Þetta orðtak merkir hins vegar ‘ég er viss um það’. Í slíkum tilvikum er æskilegt að nota í þýðingunni eitthvert íslenskt orðtak sem samsvarar hinu erlenda merkingarlega, þótt orðin kunni að vera allt önnur. Ef það er ekki hægt verður að láta duga að þýða orðtakið merkingarlega. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 115 115

116 Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð
Málshættir Málshættir eru fullkomnar setningar en merking einstakra orða sjaldnast bókstafleg og því má yfirleitt ekki þýða þá orðrétt heldur verður að finna staðgengla Out of sight, out of mind  Gleymt er þá gleypt er Margir málshættir eru fjölþjóðlegir en þá þarf að gæta að mismunandi orðalagi Æblet falder ikke langt fra stammen  Sjaldan fellur eplið langt frá eikinni Svipuðu máli gegnir um málshætti og orðtök. Málshættir eru fullkomnar setningar sem hafa oft að geyma einhverja lífsspeki eða almenn sannindi, en merking einstakra orða í þeim er sjaldnast bókstafleg. Því má yfirleitt ekki þýða þá orðrétt frekar en orðtökin. Vegna þess að notkun málshátta gegnir ákveðnu hlutverki og setur svip á textann er æskilegast að finna einhverja staðgengla í þýðingarmálinu; þýða málshátt með málshætti sem merkir það sama, enda þótt orðalagið sé gerólíkt. Enska málsháttinn Out of sight, out of mind má því vel þýða með Gleymt er þá gleypt er, en síður með Úr sjónmáli, úr huga. Hér kemur það oft til hjálpar að margir málshættir eru fjölþjóðlegir, og finnast í mörgum tungumálum. Það auðveldar þýðanda oft að finna staðgengla, en þá verður að gæta þess að láta ekki orðalag erlenda málsháttarins rugla sig í ríminu. Þótt hann hljómi kunnuglega, og við vitum að hann er líka til í íslensku, er óvíst að orðalagið sé alveg það sama. Þannig er til í dönsku málshátturinn Æblet falder ikke langt fra stammen. Þetta þekkjum við vitaskuld vel, og gætum auðveldlega lent í því að þýða hugsunarlaust Eplið fellur ekki langt frá stofninum. En þannig er málshátturinn ekki á íslensku, heldur Sjaldan fellur eplið langt frá eikinni. Eikin er líklega komin hér inn vegna stuðlunar, þótt epli vaxi vitanlega ekki á eikum. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 116 116

117 Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð
Fleiryrtar líkingar Líkingar eru mjög oft fleiryrtar og mjög oft bundnar ákveðnu málsamfélagi That argument has holes in it Your argument won’t hold water Slíkar líkingar flytjast oft milli mála og þá er stundum amast við þeim í nýja málinu Ég er í djúpum skít með þetta broken hearts  brotin hjörtu? brostin hjörtu? broken promises  brotin loforð? svikin loforð? Áður var talað um einyrtar líkingar, sem nauðsynlegt er að gæta sín vel á; en líkingar eru einnig og ekki síður fleiryrtar. Slíkar líkingar eru ekki síður bundnar málsamfélaginu, og því þarf að gæta þess vel að þýða þær ekki orðrétt, heldur koma merkingunni til skila. Þótt sagt sé á ensku That argument has holes in it og Your argument won’t hold water er hæpið að segja á íslensku Þessi röksemd er götótt eða Röksemd þín heldur ekki vatni. Sennilega myndi þetta þó skiljast; það er bara ekki venja að orða þetta svona á íslensku. Á hinn bóginn er alls ekki óalgengt að slíkar líkingar flytjist milli mála, einmitt vegna þess að þær skiljast oft ef þær eru þýddar orðrétt. Stundum er þá amast við þeim í nýja málinu til að byrja með, en oft festa þær þar rætur og verða eðlilegur hluti málsins. Þannig er nú talað um það á íslensku að vera í djúpum skít með eitt og annað, sem komið er úr deep shit á ensku. Í dægurlagatexta sem var vinsæll fyrir fáum árum var talað um brotin hjörtu og brotnar vonir. Á ensku heitir þetta broken hearts og broken promises, en á íslensku var venja að tala um brostin hjörtu, ekki brotin, og svikin loforð, ekki brotin. En áhrif enskunnar eru mjög sterk í ýmsum slíkum tilvikum. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 117 117

118 Orðaröð og setningagerð
Reglur um orðaröð eru mismunandi í málum skyld mál geta haft áhrif á íslensku When he opened the door, Mr. Smith saw Santa Claus Han kunne ikke finde sine sko Sumar setningagerðir eru ekki til í íslensku notkun lýsingarháttar nútíðar eins og í ensku Looking for something to eat, he found a piece of cheese tilvísunarfornafn í eignarfalli eins og í þýsku Der Mann, dessen Frau gestern gestorben ist Þótt mikilvægt sé að ná réttri merkingu í þýðingu er það vitaskuld ekki nóg; einnig verður að huga að setningagerðinni. Reglur um orðaröð eru t.d. talsvert mismunandi eftir málum, og verður að gæta þess að virða íslenska orðaröð þótt orðaröð frumtextans kunni að vera önnur. Í ensku er t.d. hægt að láta persónufornafn koma á undan nafni sem það vísar til; í setningunni When he opened the door, Mr. Smith saw Santa Claus getur he vísað til Mr. Smith. Þetta er hins vegar ekki eðlilegt á íslensku. Í mörgum erlendum málum, t.d. dönsku og ensku, koma eignarfornöfn líka á undan nafnorði; Han kunne ikke finde sine sko. Í íslensku standa eignarfornöfn hins vegar venjulega á eftir nafnorðinu nema því aðeins að sérstök áhersla hvíli á þeim. Sumar setningagerðir sem til eru í skyldum málum fyrirfinnast ekki í íslensku. Í ensku er t.d. algengt að byrja á lýsingarhætti nútíðar og segja Looking for something to eat, he found a piece of cheese. Í íslensku gengur ekki að segja Leitandi að einhverju að borða fann hann ostbita, heldur verður að umorða þetta og segja t.d. Þegar hann var að leita sér að einhverju í svanginn fann hann ostbita eða Hann svipaðist um eftir einhverju ætilegu og fann ostbita. Í þýsku beygjast tilvísunarfornöfn í kynjum, tölum og föllum. Íslensk tilvísunarorð beygjast hins vegar ekki; og þegar þýsk tilvísunarfornöfn eru í eignarfalli, eins og í Der Mann, dessen Frau gestern gestorben ist, verður að umorða setninguna á einhvern hátt; t.d. Maðurinn sem missti konuna sína í gær eða Maðurinn sem var giftur konunni sem dó í gær. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 118 118

119 Ópersónuleg notkun fornafna
Fornafnið you er oft notað ópersónulega og þá fer betur á að nota maður í þýðingu School is boring. When you wake up in the morning you feel like staying in bed all day. But you drag yourself out from under the warm sheets and ... Maður samsvarar stundum one í ensku oft er þó betra að nota frumlagslausar setningar When one reaches the top of Belgjarfjall, one has a beautiful view over Lake Myvatn Þegar komið er á tind Belgjarfjalls opnast fagurt útsýni yfir Mývatn Það er misjafnt eftir málum hvernig og hversu mikið ýmiss konar ópersónulegar setningar eru notaðar. Í ensku er annarrar persónu fornafnið you oft notað ópersónulega, þ.e. án sérstakrar vísunar til viðmælanda. Þá fer oft betur á því að nota maður í íslenskri þýðingu. Setningu eins og When you wake up in the morning you feel like staying in bed all day má þá þýða sem Þegar maður vaknar á morgnana langar mann mest til að liggja í rúminu allan daginn. Orðið maður í ópersónulegri notkun samsvarar stundum enska orðinu one, en í stað þess að þýða one á þann hátt er þó oft betra að að nota frumlagslausar setningar, s.s. ópersónulega þolmynd; eða miðmynd. Setningu eins og When one reaches the top of Belgjarfjall, one has a beautiful view over Lake Myvatn má þá þýða sem Þegar komið er á tind Belgjarfjalls opnast fagurt útsýni yfir Mývatn. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 119 119

120 Stórir stafir og greinarmerki
Reglur um notkun stórra stafa eru ólíkar í ensku eru þeir t.d. meira notaðir en í íslensku Foreign Minister, West Bank, July, Saturday Reglur um eitt orð og tvö eru mismunandi í ensku eru oft tvö orð þar sem er eitt í íslensku trash can, spring semester, university library Greinarmerkjasetning er með ýmsu móti en þar ber að fylgja reglum heimamálsins Ýmiss konar reglur um frágang texta eru mismunandi eftir málum. Þannig eru t.d. stórir stafir mun meira notaðir í ensku og ýmsum öðrum málum en í íslensku. Í ensku eru stórir upphafsstafir í Foreign Minister, West Bank, July og Saturday, en í íslensku eru litlir stafir í utanríkisráðherra, vesturbakkinn (þ.e. vesturbakki árinnar Jórdan), júlí og laugardagur. Raunar virðist notkun stórra upphafsstafa fara talsvert vaxandi í íslensku, sennilega fyrir erlend áhrif að einhverju leyti a.m.k. Reglur um eitt orð og tvö eru líka talsvert mismunandi. Ýmis orð sem litið er á sem samsetningar í íslensku, og þar af leiðandi skrifuð í einu lagi, eru t.d. höfð í tvennu lagi í ensku. Þannig er með trash can, spring semester og university library, þótt ruslafata, vormisseri og háskólabókasafn séu í einu orði. Þarna ber að varast að láta erlenda málið hafa áhrif á þýdda textann. Greinarmerkjasetning er líka með ýmsu móti eftir tungumálum. Almenna reglan er sú að fara eftir reglum heimamálsins, þ.e. málsins sem þýtt er á. Frá því getur þó verið eðlilegt að víkja í bókmenntatextum ef greinarmerkjasetning er notuð í listrænum tilgangi í frumtextanum. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 120 120

121 © Eiríkur Rögnvaldsson, október 2012
Efni og heimildir © Eiríkur Rögnvaldsson, október 2012 121

122 Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð
Tilgangur ritgerðar Hverjum er ritgerðin ætluð? kennaranum? Hver er tilgangurinn? hafa áhrif á lesandann fá hann til að skipta um skoðun fá hann til að hugsa eitthvað upp á nýtt vekja áhuga hans á tilteknu efni Því þarf framsetning að vera áhugavekjandi Áður en hafist er handa við ritgerðarskrif er nauðsynlegt að glöggva sig vel á því hverjum ritgerðin er ætluð. Þótt um skólaritgerð sé að ræða má alls ekki hugsa sér að maður sé að skrifa ritgerð fyrir kennarann. Þess í stað þurfum við að hugsa okkur að við séum að skrifa ritgerð sem eigi að ná til einhvers tiltekins hóps, og vera lesin vegna verðleika sinna, en ekki bara til að gefa höfundi einhverja einkunn. Við verðum því að leggja vandlega niður fyrir okkur til hvaða hóps við ætlum að ná, og miða efnisval, efnistök og málsnið við það. Við þurfum líka að hafa í huga að við viljum að ritgerðin hafi áhrif; fái lesandann til að skipta um skoðun, hugsa eitthvað upp á nýtt, fá áhuga á tilteknu efni, o.s.frv. Þess vegna þarf framsetning og efnismeðferð að vera áhugavekjandi og "lesendavæn" ef svo má segja. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 122 122

123 Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð
Markhópur Markhópur ritgerðar hefur áhrif á efnisval efnistök málsnið vettvang Huga þarf vel að forþekkingu lesenda hvað á að skýra? er betra að skýra of mikið eða of lítið? Eitt það fyrsta sem nauðsynlegt er að ákvarða er líkleg forþekking viðtakanda. Í ritgerðum um fræðileg efni, þar sem notuð eru hugtök sem ekki eru hluti af daglegum orðaforða venjulegs máls, er oft erfitt að meta þetta. Á t.d. að skýra frumlag í málfræðiritgerð, eða sjónarhorn í bókmenntaritgerð? Þetta verður m.a. að skoða út frá þeim vettvangi þar sem ritgerðin á að birtast. Það skiptir auðvitað máli hvort er verið að skrifa málfræðigrein í Lesbók Morgunblaðsins, sem hálf þjóðin les (eða á a.m.k. kost á að lesa), Skímu, tímarit móðurmálskennara, þar sem lesendurnir hafa flestir eitthvert inngrip í málfræði en litla sérmenntun, eða í Íslenskt mál sem hefur áskrifendur sem flestir hafa annaðhvort málfræðimenntun eða eru sérstakir áhugamenn um efnið, sem gera má ráð fyrir að séu tilbúnir að leggja töluvert á sig til skilnings. En jafnvel þótt vettvangurinn hjálpi manni til að ákveða efnistök að þessu leyti dugir það ekki. Við viljum auðvitað ná til sem allra flestra. Þótt greinin í Lesbók Morgunblaðsins sé e.t.v. einkum ætluð almenningi viljum við ekki fæla málfræðingana frá að lesa hana; og þótt greinin í Íslensku máli sé aðallega ætluð sérfræðingum viljum við ekki að aðrir sem kynnu að rekast á hana hrökklist umsvifalaust frá. Þess vegna er oft æskilegast að koma ýmiss konar grundvallarfróðleik þannig fyrir að hann nýtist þeim sem á þurfa að halda, en þvælist ekki fyrir þeim sem eru með allt á hreinu fyrir. En þetta er auðvitað auðveldara en að segja það. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 123 123

124 Munur á bókum og greinum
Bækur og langar ritgerðir: gerð grein fyrir fræðilegum forsendum rannsóknasaga viðfangsefnisins rakin Greinar í fræðiritum: það sem höfundur hefur frumlegt að segja oft gert ráð fyrir mikilli forþekkingu lesenda Þess vegna eru tímaritsgreinar oft erfiðari aflestrar fyrir óinnvígða en heilar bækur Hér skiptir auðvitað máli hversu langa ritsmíð við erum að semja. Í bókum og lengri ritgerðum er algengt að talsverðu rými, iðulega heilum kafla, sé varið til að gera grein fyrir fræðilegum forsendum höfundarins. Þar getur höfundur átt von á fjölbreyttum lesendahóp, og vill þess vegna reyna að tryggja sem best að allir geti fylgt röksemdafærslu hans. Þeir sem eru vel kunnugir fræðilegum forsendum höfundarins geta þá hlaupið yfir slíkan kafla, og stundum bendir höfundur á þann möguleika í formála eða inngangi. Við getum tekið sem dæmi MA-ritgerð Þorsteins G. Indriðasonar, Regluvirkni í orðasafni og utan þess. Um lexíkalska hljóðkerfisfræði íslensku. Þar er höfundur að beita ákveðnu kenningakerfi á íslenska hljóðkerfisfræði, og þar sem gera má ráð fyrir að lesendur séu miskunnugir þeim kenningum semur höfundur kafla sem kemur næst á eftir inngangi og heitir "Helstu þættir lexíkalskrar hljóðkerfisfræði". Þessi kafli er um þriðjungur af lesmáli ritgerðarinnar. Það er kannski í lengsta lagi, en þó alls ekki einsdæmi. Ef verið er að skrifa grein í fræðilegt tímarit gegnir allt öðru máli. Þar getur höfundur ekki leyft sér slíkan lúxus, heldur verður að gefa sér að lesendur séu nokkurn veginn með á nótunum. Slíkum greinum er yfirleitt beint til tiltölulega skýrt afmarkaðs lesendahóps, sem höfundur veit hvar hann hefur. Þá lætur höfundur sér nægja að skýra það sem hann hefur sjálfur til málanna að leggja, en eyðir ekki tíma í að sjá lesendum fyrir fræðilegum grundvelli til að standa á. Þetta leiðir auðvitað til þess að fræðileg tímarit eru oft mjög torlesin fyrir aðra en þá sem eru innvígðir í viðkomandi fræðigrein. Það hljómar kannski undarlegra að það sé auðveldara að lesa heila bók um tiltekið fræðilegt efni en eina stutta tímaritsgrein, en þannig er það samt oft af framangreindum ástæðum. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 124 124

125 Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð
Efnisval Við efnisval verður að hafa hliðsjón af eðli og lengd ritgerðar kunnáttu og hæfileikum höfundar hversu auðvelt er að nálgast heimildir Í námsritgerðum ber kennari ábyrgð á vali svo að nemandi reisi sér ekki hurðarás um öxl Ábyrgð nemanda eykst þegar líður á námið og hann fer inn á minna kannaðar slóðir Það er auðvitað hægara sagt en gert að velja sér efni í ritgerð. Við efnisvalið verður að hafa hliðsjón af ýmsum þáttum, s.s. eðli og lengd ritgerðarinnar; kunnáttu og hæfileikum höfundar; hversu auðvelt er að nálgast heimildir um efnið; o.fl. Þegar um námsritgerðir er að ræða, sem skrifaðar eru undir leiðsögn kennara, er það auðvitað hlutverk kennarans að leiðbeina nemendum og sjá til þess að þeir reisi sér ekki hurðarás um öxl í efnisvali. Í venjulegum námskeiðsritgerðum og BA-ritgerðum er hægt að krefjast þess að kennarinn hafi þá yfirsýn yfir efnið að hann geti metið af sæmilegu öryggi hvort það henti í ritgerð af því tagi sem um ræðir. Þegar lengra kemur í námi eru ritgerðir orðnar það frumleg verk og fara inn á það lítt kannaðar slóðir að búast má við því að kennarinn geti ekki ævinlega áttað sig á því fyrirfram hvort efnið henti. Augljóst er að nemandi á fyrsta ári í íslensku hlýtur að velja sér annars konar efni en nemandi sem er að hefja ritun BA-ritgerðar. Sá síðarnefndi hefur væntanlega bæði fengið góða undirstöðumenntun sem gerir honum kleift að takast á við efni sem hann hefði alls ekki getað skrifað um á fyrsta ári. Þar er bæði um að ræða þekkingu á íslensku máli og bókmenntum að fornu og nýju, og einnig þjálfun í notkun ýmissa fræðikenninga og hugtaka. Auk þess hefur nemandinn vonandi fengið þjálfun í ritgerðasmíð þannig að hann getur tekið efnið öðrum og fræðilegri tökum en mögulegt hefði verið fyrir hann í upphafi náms. Ritgerðir nemenda á fyrsta ári hljóta því annaðhvort að fjalla um mjög afmörkuð atriði, eða verða nokkuð yfirborðskenndar. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 125 125

126 Tengsl efnis og lengdar
Tengsl eru milli lengdar ritgerðar og efnis efni í námskeiðsritgerð og BA-ritgerð eru ólík þó er hægt að skrifa mislangt mál um sama efni með því að afmarka það á mismunandi hátt fara mislangt út í smáatriði Stundum er ritgerð stytt eða lengd eftir þörfum þá verður að breyta byggingu og afmörkun að öðrum kosti myndar verkið ekki heild Það er auðvitað ljóst að efni sem hentar í 6-8 síðna námskeiðsritgerð þarf ekki að henta í BA-ritgerð, og öfugt. Hins vegar er auðvitað ekki þar með sagt að efnið ráði alltaf algerlega lengd ritgerðarinnar. Vissulega er hægt að skrifa mislangar ritgerðir um sama efni, með því að afmarka það á mismunandi hátt, fara mishratt yfir sögu, fara mislangt út í smáatriði o.s.frv. Það ber þó að varast að stytta eða lengja ritgerðir til þess eins að koma þeim niður eða upp í ákveðinn blaðsíðufjölda, án þess að hugsa byggingu þeirra og afmörkun upp á nýtt í leiðinni. Ef hægt er að bæta einhverjum efnisþætti við, eða fella út, án þess að breyta jafnframt efnisafmörkun ritgerðarinnar bendir það til þess að hún hafi ekki verið nógu vönduð í upphafi. Augljóst er að nemandi á fyrsta ári í íslensku hlýtur að velja sér annars konar efni en nemandi sem er að hefja ritun BA-ritgerðar. Sá síðarnefndi hefur væntanlega bæði fengið góða undirstöðumenntun sem gerir honum kleift að takast á við efni sem hann hefði alls ekki getað skrifað um á fyrsta ári. Þar er bæði um að ræða þekkingu á íslensku máli og bókmenntum að fornu og nýju, og einnig þjálfun í notkun ýmissa fræðikenninga og hugtaka. Auk þess hefur nemandinn vonandi fengið þjálfun í ritgerðasmíð þannig að hann getur tekið efnið öðrum og fræðilegri tökum en mögulegt hefði verið fyrir hann í upphafi náms. Ritgerðir nemenda á fyrsta ári hljóta því annaðhvort að fjalla um mjög afmörkuð atriði, eða verða nokkuð yfirborðskenndar. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 126 126

127 Hvernig er að afla heimilda?
Er hægt að afla sæmilegra heimilda án þess að það sé of tímafrekt miðað við verkið? Þar skiptir máli hvers eðlis ritgerðin er námskeiðsritgerðir eru yfirleitt ekki frumlegar þær sýna hvort nemandi hefur kynnt sér efnið og hvort hann getur unnið skilmerkilega úr því Öðru máli gegnir um MA- og doktorsritgerðir þær eiga að birta nýja þekkingu eða túlkun Efnisvalið mótast líka af því hvort unnt sé að afla sæmilegra heimilda, án þess að í það fari of mikill tími miðað við eðli ritgerðarinnar. Hér skiptir auðvitað meginmáli hvers eðlis ritgerðin er. Í námskeiðsritgerðum er yfirleitt ekki gert ráð fyrir því að nemendur komi með nýjar uppgötvanir, heldur er þar fyrst og fremst verið að kanna hvort þeir hafi kynnt sér tiltekið efni og geti unnið úr því á skilmerkilegan hátt. Þá er í raun miðað við að allar nauðsynlegar heimildir séu tiltækar, og lítill tími fari í að afla þeirra. Í MA-ritgerð eða doktorsritgerð er aftur á móti búist við einhverju frumlegu; að höfundur annaðhvort dragi fram nýja þekkingu eða túlki það sem áður var vitað á nýstárlegan hátt, nema hvorttveggja sé. Þar má búast við að mjög mikill tími geti farið í heimildaöflun og úrvinnslu, og oft útilokað að meta þann tíma fyrirfram. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 127 127

128 Fáar eða vandmeðfarnar heimildir
Málbreytingar í íslensku á 15. öld er hægt að skrifa BA-ritgerð um það efni? sennilega ekki – heimildir of fáskrúðugar BA-ritgerð yrði hvorki fugl né fiskur Áhrif herstöðvarinnar á íslenskt mál sennilega ekki – heimildir kannski nægar en mjög erfitt að festa hendur á þeim Við skulum taka dæmi af nemanda sem hefur áhuga á íslenskri málsögu, og langar til að skrifa BA-ritgerð um málbreytingar í íslensku á 15. öld. Kennari myndi sennilega ekki fallast á það efni; ekki vegna þess að það sé ekki forvitnilegt í sjálfu sér, heldur vegna þess að heimildir um þetta tímabil eru svo fáskrúðugar að BA-ritgerð um það yrði hvorki fugl né fiskur. Einnig má taka dæmi af nemanda sem vildi skrifa um áhrif herstöðvarinnar á Keflavíkurflugvelli á íslenskt mál. Kennarinn myndi sennilega ráða nemandanum eindregið frá að velja það efni; ekki vegna þess að heimildir skorti í sjálfu sér, heldur vegna þess að það er ákaflega erfitt að festa hendur á viðfangsefninu. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 128 128

129 Of þröng eða víð efnisafmörkun
Efnið reynist oft of vítt eða of þröngt oftast frekar of vítt Hvernig á að bregðast við því? fella brott efnisþætti eða bæta við Rétt að byrja á þáttum sem hljóta að vera með en hafa í huga hverju mætti bæta við eða sleppa Meginatriðið er að efnisafmörkun sé rökleg ekki tilviljanakennt hvað er með og hverju sleppt En þótt búið sé að velja efnið er ekki þar með sagt að það val sé endanlegt. Oft kemur í ljós þegar vinnan er komin áleiðis að efnið er annaðhvort of þröngt eða of vítt - oftast reyndar hið síðarnefnda. Við því verður þá að bregðast á einhvern hátt. Yfirleitt er skynsamlegt að hugsa fyrir því strax í byrjun hvernig hægt væri að breyta afmörkun efnisins, ef það reynist of þröngt eða of vítt. Þetta er m.a. hægt að gera með því að vinna fyrst að þeim efnisþáttum sem hljóta alltaf að verða með, en hafa jafnframt í huga aðra sem hægt er að bæta við eða fella brott, ef ástæða er til. Munið samt, eins og áður er nefnt, að efnisafmörkunin verður að vera í samræmi við það hvernig ritgerðin verður að lokum. Ef eitthvað er fellt brott sem átti að vera með, eða einhverju bætt við sem ekki var gert ráð fyrir í upphafi, þarf að hugsa efnisafmörkunina upp á nýtt og skrifa inngang með tilliti til þess. Ég get nefnt að þegar ég var að skrifa kandídatsritgerð í íslenskri málfræðiátti hún í upphafi að fjalla um íslenska orðaröð. Það gerir hún líka, en þó ekki nema sum afbrigði orðaraðar; það kom í ljós þegar ég fór að skrifa ritgerðina að efnið var alltof vítt og engin leið að ná utan um það allt. Þegar ég var kominn að þeirri niðurstöðu að ég þyrfti að þrengja efnið var meginvandinn að finna nýja afmörkun. Það skiptir nefnilega miklu máli að afmörkunin sé rökleg; að ekki virðist tilviljanakennt hvað tekið er með og hverju sleppt. Hin endanlega afmörkun þýddi að ég þurfti að sleppa nokkrum köflum sem ég var búinn að skrifa. Slíkt er alltaf erfitt, en það má alls ekki hika við að gera það ef heildin krefst þess. Í ritgerð skiptir heildin meira máli en einstakar snjallar hugmyndir sem ekki falla inn í hana. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 129 129

130 Hvers vegna breytist efnisafmörkun?
Efnisafmörkun getur breyst af ýmsum sökum einhver efnisþáttur reynist mjög áhugaverður og verður kannski að meginatriði ritgerðarinnar eins geta heimildir um einhvern þátt reynst rýrar þannig að hann getur ekki borið ritgerðina uppi Breytt efnisafmörkun er eðlileg og sjálfsögð en krefst þess að efnið í heild sé hugsað upp á nýtt upphaflegt efnisyfirlit má ekki stjórna byggingunni Efnisafmörkun getur auðvitað breyst af ýmsum öðrum ástæðum en þeirri að upphaflegt efni sé of vítt eða of þröngt. Oft er það svo að maður sökkvir sér niður í einhvern efnisþátt og finnst hann mun áhugaverðari og feitara á stykkinu en maður hafði ímyndað sér fyrirfram. Það getur leitt til þess að maður vilji gera þann þátt að burðarás ritgerðarinnar, enda þótt sú hafi ekki verið ætlunin í upphafi. Eins getur verið að heimildir um tiltekinn efnisþátt reynist rýrari en talið var í upphafi, þannig að sá þáttur geti ekki borið uppi ritgerðina. Þá má reyna að velja annan efnisþátt eða annað sjónarhorn til að ganga út frá. Við slíka breytingu á efnisafmörkun er að sjálfsögðu ekkert að athuga; hún er bæði eðlileg og sjálfsögð. Enn verður samt að minna á að hún krefst þess að efnið sé hugsað í heild upp á nýtt. Eins og minnst hefur verið á áður er gott að gera sem nákvæmast efnisyfirlit í upphafi, og breyta því síðan eins oft og þörf krefur. Ef upphaflegt efnisyfirlit helst óbreytt allan ritunartímann er ástæða til að hugsa sinn gang. Það er ótrúlegt að höfundur hafi haft svo góða yfirsýn fyrirfram að hann hafi getað séð fyrir endanlegan strúktúr ritgerðarinnar í smáatriðum. Hitt er líklegra að hann hafi fylgt fyrsta efnisyfirliti sínu í blindni og látið það stjórna byggingu ritgerðarinnar. Það eru ekki rétt vinnubrögð. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 130 130

131 Spennandi viðfangsefni?
Þarf viðfangsefnið að vera spennandi? það vilja auðvitað flestir Efni eru sjaldnast spennandi í sjálfu sér málið snýst fremur um efnistök og sjónarhorn Það þarf að sökkva sér ofan í efnið finna rétt sjónarhorn og vinna vel úr heimildum Þá verður verkið oftast spennandi á endanum en öll verk verða einhvern tíma leiðigjörn Áður en skilið er við þessa umræðu um efnisval er rétt að nefna það að oft vilja menn fá eitthvert áhugavert og spennandi efni til að skrifa um. Vissulega má ekki vanmeta slíkar óskir. Hins vegar er rétt að hafa í huga að það eru ekki endilega tiltekin efni sem eru spennandi eða óspennandi í sjálfu sér; málið snýst oft miklu fremur um efnistök og sjónarhorn. Ef maður sökkvir sér ofan í eitthvert efni, finnur á því réttan flöt og vinnur samviskusamlega úr heimildum um það, verður það oftastnær spennandi þótt svo líti ekki út fyrir í fyrstu. En jafnvel mest spennandi efni verða einhvern tíma leiðigjörn og höfundur fyllist vonleysi. Hér gildir þolinmæði og þrautseigja. Það er óskaplega þægileg tilfinning þegar allir endar eru að smella saman í langri ritgerð, þar sem maður sá ekki til lands lengi vel. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 131 131

132 Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð
Rannsóknarspurning Rannsóknarspurning er þungamiðja ritgerðar stýrir vinnu höfundar því skiptir meginmáli hver og hvernig hún er Hvernig á rannsóknarspurning þá að vera? verður að skipta máli höfundur verður að hafa áhuga á að svara henni lesendur verða að hafa áhuga á að vita svarið Spurningin er oft mikilvægari en svarið Í upphafi þarf ritgerðarhöfundur að gera sér glögga hugmynd um efnið, og átta sig á því hvað það er sem ritgerðin á að fjalla um. Þegar um fræðilegar ritgerðir er að ræða byggjast þær oft á einni svokallaðri rannsóknarspurningu. Þetta er lykilspurning ritgerðarinnar, þungamiðja hennar, og því skiptir miklu máli hvernig hún er. Hvers eðlis eru rannsóknarspurningar? Það er erfitt að gefa einfalt svar við því, en meginatriðið er að rannsóknarspurning verður að skipta máli. Höfundur verður að hafa áhuga á að svara henni, og lesendur þurfa að hafa áhuga á að vita svarið. Þess vegna er mikilvægt að velta því vel fyrir sér hvers spyrja skuli. Spurningin er oft mikilvægari en svarið. Athugið að þótt hér sé talað um rannsóknarspurningu er ekki þar með sagt að heiti ritgerðar þurfi endilega að vera spurning. Rannsóknarspurningin sjálf þarf ekki einu sinni að vera orðuð nokkurs staðar í ritgerðinni. Það sem skiptir máli er að hún stýri vinnu höfundarins, og lesendur átti sig á því um hvað er verið að fjalla. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 132 132

133 Nauðsyn rannsóknarspurningar
Ævi og verk Steins Steinarr hverfist ekki um eina spurningu hætt við að verði útleitin Hvaða áhrif höfðu sósíalískar skoðanir Steins Steinarr á kveðskap hans? hnitmiðaðri ritgerð ekkert tekið með sem ekki varðar efnið Heiti ritgerðar þarf ekki að vera spurning Auðvitað eru fræðiritgerðir oft annars eðlis. Hugsum okkur t.d. ritgerð sem heitir Ævi og verk Steins Steinarr. Það er augljóst að slík ritgerð er ekki byggð upp kringum eina spurningu, heldur er markmið hennar að rekja æviferil Steins eftir tiltækum heimildum og fjalla um verk hans; segja frá þeim helstu og e.t.v. greina einhver ljóð. Það má því búast við að slík ritgerð verði mjög útleitin, og getur orðið sundurlaus ef ekki er gætt vel að. Við getum hins vegar hugsað okkur spurningu eins og Hvaða áhrif höfðu sósíalískar skoðanir Steins Steinarr á kveðskap hans? Þar erum við komin með spurningu sem við þurfum að leita svara við, eftir ákveðnum reglum; við finnum viðeigandi heimildir og túlkum þær. Slík ritgerð ætti að verða mun hnitmiðaðri en hin, því að þar er ekkert tekið með sem ekki varðar beinlínis spurninguna. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 133 133

134 Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð
Spurning og svar Lagt upp með svar við rannsóknarspurningu er það ekki að fara aftan að hlutunum? getur höfundur þá litið hlutlaust á efnið? Grunur um svar gerir spurningu áhugaverða það þarf hins vegar að finna rök fyrir svarinu Snjöll hugmynd er kveikja að góðri ritgerð hugmyndin er þá svar við rannsóknarspurningu en það þarf að setja spurninguna rétt fram Áður en höfundur fer af stað með efnið er æskilegt að hann hafi eitthvert svar við rannsóknarspurningunni í huga. Sumum finnst hér farið aftan að efninu, og telja að höfundur eigi einmitt ekki að hafa neitt svar í huga fyrr en rannsókninni er lokið. Að öðrum kosti sé hætta á að hann sé fyrirfram búinn að gefa sér svarið og líti því ekki hlutlaust á röksemdir málsins. En þetta er misskilningur. Oft er það svo að manni finnst einhver spurning áhugaverð vegna þess að maður hefur grun um hvert svarið við henni sé; en hefur hins vegar ekki rök fyrir því svari. Góðar ritgerðir byggjast oft á snjöllum hugmyndum, sem eru þá svarið, en samningin felst þá í því að formúlera spurninguna og færa rök að svarinu; sýna fram á að hugmyndin gangi upp. Auðvitað getur þetta farið á annan veg; sumar hugmyndir sem í upphafi virtust góðar virðast við nánari athugun ekki standast. En það þarf ekki að eyðileggja ritgerðina. Eftir sem áður er hægt að leggja upp með hugmyndina sem tilgátu, og vinna út frá henni, enda þótt lokaniðurstaðan verði sú að upphaflega tilgátan hafi verið röng. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 134 134

135 Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð
Heimildaöflun Hvernig á að hefja heimildaöflun? kanna handbækur og ritaskrár athuga hvort til er yfirlitsgrein um efnið Heimilda má leita víða í skrám bókasafna (t.d. Gegni) í heimilda- og atriðisorðaskrám rita um efnið í ritaskrám, efnisskrám tímarita o.þ.h. í rafrænum gagnasöfnum af ýmsu tagi á netinu (t.d. með Google og Google Scholar) Þegar efnið hefur verið valið er næst að afla heimilda. Í byrjun getur verið ágætt að athuga hvort til sé einhver yfirlitsgrein um það svið sem ykkar ritgerð er á. Slíkar greinar geta hjálpað manni til að átta sig, setja efnið í víðara samhengi, og auk þess er þar oft að finna tilvísanir í aðrar heimildir. Við heimildaleit má beita ýmsum aðferðum. Í fyrsta lagi má leita í skrám bókasafna, s.s. Gegni. Í öðru lagi er nauðsynlegt að skoða vel heimildaskrár og atriðisorðaskrár þeirra bóka og greina sem maður les um efnið. Þar er oft að finna heimildir sem maður rækist auðveldlega á með öðru móti. Í þriðja lagi er hægt að leita í margs konar prentuðum ritaskrám, t.d. BONIS, efnisskrám tímarita, bókmenntaskrá Skírnis o.s.frv. Í fjórða lagi er hægt að leita í ýmiss konar gagnasöfnum á netinu, bæði almennum og sérhæfðum. Í fimmta lagi er svo hægt að nota leitarvélar eins og Google til að leita heimilda á netinu. Efni á netinu eykst dag frá degi, og því skipta tvær síðastnefndu tegundir heimildaleitar sífellt meira máli. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 135 135

136 Leit á bókasöfnum og í bókaskrám
Landsbókasafn Íslands – Háskólabókasafn mikilvægt að þekkja bókakost safnsins vel kynna sér Dewey-flokkunarkerfið Gegnir tekur til íslenskra rannsóknarbókasafna hægt að leita eftir ýmsum atriðum: höfundum titlum efnisorðum (í titlum og orð sem ritum eru gefin) flokkstölum (til að leita að ritum um sérhæfð efni) Landsbókasafn Íslands – Háskólabókasafn er að sjálfsögðu það safn sem er aðgengilegast og notadrýgst, enda langstærsta bókasafn landsins. Þess vegna er mikilvægt að þekkja bókakost þess vel. Það er nauðsynlegt að ganga meðfram hillum sem hafa að geyma bókakost á áhugasviði manns, skoða hvað er til, taka bækur út úr hillum og fletta þeim. Allir þurfa líka að hafa nasasjón af Dewey-flokkunarkerfinu sem bækur safnsins og annarra rannsóknarbókasafna eru flokkaðar eftir. Vitanlega þurfa menn svo að þekkja vel þær aðferðir sem hægt er að beita við leit í ritakosti safnsins, einkum gagnasafnið Gegni, sem tekur einnig til annarra rannsóknarbókasafna á landinu. Þarna er að sjálfsögðu hægt að leita eftir höfundum og titlum, en einnig er hægt að leita að efnisorðum og þá koma fram bæði orð í titlum rita og efnisorð sem ritunum hafa verið gefin. Einnig er hægt að leita eftir flokkstölum, sem getur verið gagnlegt þegar leitað er að ritum um sérhæfð efni. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 136 136

137 Nokkur mikilvæg gagnasöfn
leitir.is mjög fjölbreytt gagnasöfn Tímarit.is flest íslensk blöð og tímarit frá upphafi Skemman námsritgerðir frá Háskóla Íslands Google Books sívaxandi fjöldi bóka frá ýmsum löndum og tímum Rafrænum gagnasöfnum þar sem hægt er að lesa heildartexta bóka og greina fer ört fjölgandi. Á Íslandi er svonefndur landsaðgangur að miklum fjölda erlendra tímarita, og önnur eru aðgengileg þeim sem eru tengdir tölvuneti Háskóla Íslands. Hægt er að komast í öll þessi tímarit og ýmis önnur gagnasöfn á síðunni hvar.is. Flest íslensk blöð og tímarit frá upphafi eru aftur á móti aðgengileg á síðunni timarit.is og þar er hægt að leita í texta þeirra. Á skemman.is er hægt að komast í námsritgerðir sem skrifaðar hafa verið við Háskóla Íslands undanfarin ár. Að lokum má nefna Google Books, books.google.com, þar sem er að finna heildartexta gífurlegra margra bóka um fjölbreytt efni og frá ýmsum löndum og tímum. Að vísu er oft ekki birtur nema hluti nýrri bóka vegna höfundarréttarmála. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 137 137

138 Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð
Leit á netinu Leitarvélar eru mikil þarfaþing Google langþekktust, en ýmsar fleiri til Google Scholar er gerð fyrir fræðilega leit Leitarvélar eru takmarkaðar ná ekki til nema hluta af því sem er á netinu Nauðsynlegt er að kynna sér leitarmöguleika til að drukkna ekki í upplýsingum Einnig er hægt að fara á ákveðnar síður t.d. háskóla, stofnana, einstaklinga Langfljótlegasta og þægilegasta aðferðin til að finna heimildir um hvaðeina nú á dögum er að nota leitarvélar á netinu – einkum Google, þótt ýmsar fleiri komi til greina. Í fræðilegri vinnu má þó alls ekki láta það duga. Þótt efnismagnið á netinu sé gífurlegt er líka margt sem er þar ekki, og hætt við að einfaldar leitarniðurstöður gefi mjög ófullkomna mynd. Athugið líka að því fer fjarri að leitarvélarnar fínkembi netið; engin þeirra nær til nema hluta af því sem þar er að finna. Nauðsynlegt er að kynna sér vel leitarmöguleikana sem í boði eru. Vegna hins gífurlega upplýsingamagns á vefnum er oft þörf á að takmarka leitina, t.d. leita að síðum þar sem tvö (eða fleiri) orð koma fyrir nálægt hvort (hvert) öðru, síðum sem breytt hefur verið fyrir eða eftir ákveðinn dag, o.s.frv. Annar möguleiki er að finna vefsíður ákveðinna stofnana eða einstaklinga þar sem hugsanlegt er að finna megi gögn um það sem leitað er að. Sumar leitarvélarnar, t.d. Google, bjóða upp á efnisflokkun. Þannig má t.d. skoða heimasíður háskóla eða rannsóknastofnana á ákveðnum sviðum til að athuga hvort þar sé eitthvað gagnlegt að hafa. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 138 138

139 Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð
Leit í heimildarritum Hvernig á að lesa heimildarrit? skoða efnisyfirlit, nafnaskrá, atriðisorðaskrá Oft er of tímafrekt að lesa heimild vandlega nauðsynlegt að tileinka sér tækni við leitarlestur geta rennt augum yfir síðu án þess að lesa hana taka samt eftir tilteknum orðum og efnisatriðum Fljótlegt er að leita í rafrænum heimildum en því fylgir hætta á að slíta hluti úr samhengi Það er nauðsynlegt að tileinka sér ýmiss konar tækni við lestur og úrvinnslu heimilda. Oft, jafnvel oftast, er það svo að þótt maður sé með heila bók um tiltekið efni sem heimild skiptir aðeins lítið brot hennar máli fyrir það sem maður er sjálfur að fjalla um. Vandinn er þá að finna þau efnisatriði sem mann varðar um. Fyrsta skrefið er auðvitað að skoða efnisyfirlit bókarinnar vandlega; það ætti að gefa einhverjar leiðbeiningar. Næst er að athuga hvort bókin hefur ekki að geyma nafna- og/eða atriðisorðaskrá, eins og öll fræðirit eiga helst að hafa, og ýmis önnur rit hafa líka. Í slíkum skrám er vísað í blaðsíður (stundum reyndar í efnisgreinar eða kafla) þar sem tiltekið orð eða hugtak er til umræðu, og það getur auðvitað flýtt mjög fyrir. Séu slíkar skrár ekki fyrir hendi, t.d. í tímaritsgreinum (og reyndar mörgum bókum líka) verður að beita öðrum aðferðum. Nákvæmast er auðvitað að lesa heimildina frá orði til orðs, en slíkt er tímafrekt og skilar oft litlu, þótt það fari vitaskuld eftir því hversu náið heimildin tengist því efni sem maður er að fjalla um. Því skiptir máli að tileinka sér tækni við yfirlits- og leitarlestur; geta rennt augum yfir síðurnar án þess að lesa þær orði til orðs, en samt nógu nákvæmlega til að finna tiltekin orð eða efnisatriði sem leitað er að. Þetta krefst þjálfunar og einbeitingar, en fyrir þá sem ætla að leggja stund á fræðimennsku er þetta nauðsynlegur hæfileiki. Grundvallarrit verður hins vegar auðvitað að lesa frá orði til orðs, eða því sem næst. Sá sem ætlar að skrifa um íslenskt hljóðkerfi á 12. öld kemst ekki hjá að lesa Fyrstu málfræðiritgerðina, frekar en sá sem ætlar að skrifa um íslenskar bókmenntir í fornöld kemst hjá að lesa Brennu-Njáls sögu. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 139 139

140 Nauðsyn frjáls lestrar
Grundvallarrit verður að lesa frá orði til orðs Æskilegt er að kynna sér sem flestar heimildir þótt þær virðist í fljótu bragði ekki varða efnið Nýjar hugmyndir og ný þekking skapast oft við óvæntar tengingar atriða þá sést oft samspil, andstæður, hliðstæður með atriðum sem fyrirfram virtust ótengd Þess vegna er frjáls lestur mjög mikilvægur Og auðvitað er almennt séð æskilegt að kynna sér sem mestar og fjölbreyttastar heimildir, enda þótt þær virðist í fljótu bragði ekki skipta máli fyrir viðfangsefni manns. Nýjar hugmyndir og ný þekking skapast einmitt oft við óvæntar tengingar; þegar maður sér samband, hliðstæður, andstæður, samspil o.s.frv. einhverra atriða sem fyrirfram virðast ótengd. Þess vegna er „frjáls lestur“ mjög mikilvægur; en til hans gefst ekki alltaf ótakmarkaður tími, og því er líka nauðsynlegt að kunna að stytta sér leið. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 140 140

141 Úrvinnsla og efnisskipan
© Eiríkur Rögnvaldsson, október 2012 141

142 Frá heimild til ritgerðar
Ekki er nóg að finna heimildirnar það þarf líka að kunna að vinna úr þeim Á að byrja á að lesa allar heimildirnar setjast svo niður og skrifa ritgerðina í einni lotu? slíkt er varla hugsanlegt nema í stystu ritgerðum Því þarf millistig milli heimilda og ritgerðar minnisatriði tekin eru upp úr heimildum við lestur slegin inn í ritvinnsluskjal eða gagnagrunn Áður var því lýst hvernig hægt er að leita heimilda; en það er til lítils að finna heimildirnar ef maður kann ekki að vinna úr þeim. Hvað á að gera ef maður er kominn með 5 bækur og 10 greinar um viðfangsefnið á skrifborðið eða í tölvuna? Lesa öll ritin hvert á eftir öðru, setjast svo niður fyrir framan tölvuna og skrifa ritgerðina í einni lotu? Varla – slík vinnubrögð krefjast þess að ritgerðarhöfundur muni allt sem hann les og geti túlkað og skipulagt í kollinum á sér og sett það síðan beint á blað. Þótt slíkt sé ekki útilokað í mjög stuttum rit­gerðum er ansi hætt við að ýmislegt færi forgörðum við vinnubrögð af þessu tagi. Í flestum tilvikum er því nauðsynlegt að búa til millistig milli heimildanna sjálfra og rit­gerðarinnar. Slíkt millistig er einhvers konar safn minnisatriða sem tekin eru upp úr heimildunum um leið og þær eru lesnar. Best er að slá þessi efnisatriði beint inn á tölvu, en ýmsir möguleikar eru á tilhögun þess innsláttar. Einfaldast er að slá beint inn í ritvinnslukerfi, en einnig er hægt að nýta sér ýmiss konar einföld gagnasafnskerfi. Um það verður að fara eftir áhuga og kunnáttu hvers og eins. Meginatriðið er að þegar efnisatriðin eru komin inn í tölvu á að vera auðvelt að leita í þeim; en einnig verður að vera hægt að fá góða yfirsýn yfir það sem tekið hefur verið upp. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 142 142

143 Tekið upp úr rafrænum heimildum
Einfalt er að taka punkta úr rafrænum heimildum afrita textabúta og líma inn í skjal eða gagnagrunn í stað þess að slá textann inn Þessu fylgja þó tvær hættur sem þarf að varast hætta á að of mikið sé tekið upp úr heimildinni og úrvinnslu þar með frestað þar til ritgerðin er skrifuð hætta á að orðréttir kaflar úr heimild séu notaðir í stað þess að höfundur orði textann sjálfur frá grunni það ber vott um ósjálfstæði og getur verið ritstuldur Nú á dögum er verulegur hluti þeirra heimilda sem notaðar eru rafrænn – bækur, tímarits­greinar og vefsíður. Það er oftast mjög auðvelt og þægilegt að taka efnisatriði úr slíkum heimildum með því að afrita textabúta og líma inn í ritvinnsluskjal eða gagnasafns­kerfi, í stað þess að slá textann inn. En þetta vinnulag getur þó verið varasamt. Í fyrsta lagi hættir manni til að taka of mikið upp úr heimildinni, vegna þess hversu auðvelt það er, í stað þess að leggja vinnu í að meta vandlega hverju maður þurfi í raun og veru á að halda. Þetta þýðir þá að úrvinnslunni er frestað – í stað þess að hún eigi sér stað þegar efnisatriði eru valin úr heimildinni verður hún að fara fram síðar, þegar ritgerðin er skrifuð út frá minnispunktum. Í öðru lagi freistast maður til þess að líma heilar málsgreinar og jafnvel lengri textabúta úr heimildinni beint inn í ritgerðina sína, í stað þess að skrifa textann sjálfur með eigin orðum. Þetta ber vott um ósjálfstæði ritgerðarhöfundar gagnvart heimildinni, og getur auk þess flokkast undir ritstuld ef of mikið er gert af því eða ekki vitnað til heimildarinnar á full­nægjandi hátt. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 143 143

144 Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð
Nýting minnispunkta Gott er að renna yfir minnispunkta í heild skoða þá í samhengi við efnisyfirlit/efnisgrind þá sést hvort upphaflegar hugmyndir hafa breyst hvort heimildir hafa fundist um alla efnisþætti oft er þá tilefni til að endurskoða efnisyfirlit Síðan má byrja að skrifa einhvern kafla ef maður er orðinn handgenginn efni hans og búinn að gera sér góða mynd af byggingu hans Næst er að huga að nýtingu þeirra heimilda sem safnað hefur verið. Það er til lítils að vera búinn að lesa ýmsar heimildir og skrifa upp úr þeim ef maður veit ekkert hvernig á að nýta efniviðinn. Ein aðferð sem oft gefst vel er að byrja á að renna til upprifjunar yfir það sem skrifað hefur verið upp, og skoða það í samhengi við efnisyfirlitið og/eða efnisgrindina sem gerð hafði verið í upphafi. Þá áttar maður sig e.t.v. á því hvort hugmyndir manns um byggingu og efnisskipan ritgerðarinnar hafa tekið einhverjum breytingum, hvort heimildir hafa fundist um alla helstu efnisþætti sem gert var ráð fyrir, o.s.frv. Iðulega er tilefni til að endurskoða efnisyfirlitið á þessu stigi. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 144 144

145 Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð
Skrifað upp úr sér Ekki er gott að raða heimildum í kringum sig og ætla að skrifa ritgerðina beint upp úr þeim slíkur texti verður alltaf stirður og óaðlaðandi Best er að geta skrifað kaflann upp úr sér án þess að fletta upp í heimildum að ráði á meðan Svo þarf að fara aftur yfir kaflann endurskoða byggingu og málfar athuga heimildir og bæta inn heimildavísunum Síðan er hægt að hefja skriftir. Heppilegast er að byrja ekki að skrifa einhvern kafla nema maður sé orðinn mjög handgenginn efni hans, og búinn að gera sér nokkuð góða mynd af uppbyggingu hans. Það er ekki skynsamlegt að setjast niður við tölvuna með tugi heimildarrita í kringum sig og ætla að skrifa ritgerðina meira og minna upp úr þeim, án þess að vera búinn að gera sér grein fyrir byggingunni áður. Slíkur texti verður ævinlega stirður og óaðlaðandi. Æskilegast er að geta skrifað kaflann nokkurn veginn upp úr sér, án þess að fletta nema stöku sinnum upp í heimildum. Þegar kaflanum er lokið er hins vegar nauðsynlegt að fara yfir hann aftur, og velta því fyrir sér hvar sé rétt að bæta inn heimildatilvísunum, hvað þurfi að athuga betur í heimildum, o.s.frv. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 145 145

146 Skrifað út frá efnisyfirliti
Gott er að skrifa út frá efnisyfirliti fylla inn í það smátt og smátt ekki endilega skrifa kaflana í réttri röð Einnig er hægt að skrifa í belg og biðu bera textann síðan að efnisyfirliti setja inn kaflaskil á eðlilegum stöðum færa til efnisgreinar og kafla Efnisyfirlit er svo endurskoðað eftir þörfum Hér er gert ráð fyrir að skrifa út frá efnisyfirlitinu – ekki endilega skrifa kaflana í réttri röð, heldur fylla smátt og smátt inn í efnisyfirlitið og haka við þá kafla sem eru búnir. En einnig kemur til greina að skrifa eins og andinn blæs manni í brjóst, alveg án tillits til efnis­yfirlitsins, hverja síðuna á fætur annarri. Þegar búið er að gera skil öllu sem manni finnst eðlilegt að fjalla um í þeirri lotu er svo hægt að taka textann og bera hann að efnisyfirlitinu, setja inn kaflaskil þar sem manni finnst eðlilegt, færa til efnisgreinar o.s.frv. og endurskoða efnisyfirlitið eftir þörfum. Menn hafa ýmsan hátt á þessu og ekkert við það að athuga. Það sem máli skiptir er að út úr þessu komi skýr og skipuleg ritgerð. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 146 146

147 Að skrifa sig að niðurstöðu
Oftast verður kaflinn öðruvísi en ætlað var önnur efnisskipan önnur greining önnur lausn Maður skrifar sig að niðurstöðunni sem getur orðið allt önnur en virtist í upphafi Oft getur þá verið rétt að breyta efnisskipan önnur leið að niðurstöðu getur hentað lesandanum Með þessu er auðvitað ekki sagt að kaflinn verði í fullu samræmi við það sem maður hafði hugsað sér. Þvert á móti — þegar byrjað er að skrifa dettur manni oftast eitthvað nýtt í hug; ný efnisskipan, ný greining, ný lausn. Maður skrifar sig að niðurstöðunni, sem getur þess vegna orðið allt önnur en manni sýndist áður. Það er miklu auðveldara að átta sig á ýmsu á blaði en í huga; hvað tengist, hvort einhvers staðar er innbyrðis ósamræmi, o.s.frv. En athugið að sá texti sem þið semjið fyrst þarf ekki og má oft ekki verða endanlegur. Þótt maður hafi skrifað sig að einhverri niðurstöðu er ekki þar með sagt að endilega sé nauðsynlegt eða skynsamlegt að fara þá leið með lesandann. Oft getur verið heppilegra að umskrifa kaflann þegar niðurstaðan er fengin, gera hann auðlæsilegri og byggingu hans röklegri. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 147 147

148 Efnisyfirlit og efnisgrind
hluti ritgerðarinnar í endanlegri mynd Efnisgrind lýsing á ritgerðinni, t.d. ágrip af hverjum kafla Ritgerðir skiptast í þrjá hluta: inngangur – ein eða örfáar síður meginmál – oft tugir eða jafnvel hundruð síðna niðurstöður eða lokaorð – ein eða örfáar síður Áður en hafist er handa við ritgerðasmíð er nauðsynlegt að gera sem nákvæmast efnisyfirlit að ritgerðinni. Sumir gera bæði efnisyfirlit og svokallaða efnisgrind. Munurinn á þessu tvennu er ekki mikill, en fyrst og fremst sá að efnisyfirlitinu er oft ætlað að vera hluti af ritgerðinni, yfirlit yfir efni hennar, en efnisgrindin er fremur lýsing á ritgerðinni, hugsuð sem eins konar leiðarvísir höfundar meðan á ritgerðaskrifunum stendur; þar gæti t.d. komið stutt ágrip af því sem ætlunin er að hafa í hverjum kafla. Höfundur þarf að hafa efnisyfirlit til hliðsjónar allan tímann meðan á samningu ritgerðarinnar stendur. Þannig getur hann t.d. merkt við þá kafla sem lokið er, kafla sem eru í vinnslu, og kafla sem vinna er ekki hafin við. Þetta þýðir auðvitað ekki að höfundur eigi að halda sér dauðahaldi í efnisyfirlitið án þess að hrófla nokkuð við því. Þvert á móti á efnisyfirlitið að vera í stöðugri endurskoðun, því að hugmyndir höfundar um niðurröðun efnis, kaflaskiptingu o.þ.h. hljóta að breytast á vinnslustigi. Það sem skiptir máli er að á hverjum tíma sé til efnisyfirlit sem er hugsað sem heild. Ritgerðir skiptast ævinlega í þrjá meginhluta; inngang, meginmál og niðurstöður eða lokaorð. Athugið að kaflarnir þurfa auðvitað ekki að heita þetta; a.m.k. er meginmál aldrei kaflaheiti. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 148 148

149 Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð
Röð kafla Í hvaða röð á að skrifa kaflana? inngang fyrst, síðan meginmál, loks lokaorð? Oft er gott að skrifa inngang fyrst þá þarf að leggja efnið niður fyrir sér forma rannsóknarspurningu gera áætlun um það hvernig henni skuli svarað Inngang þarf þó ætíð að endurskoða í lokin ótrúlegt er að allt hafi farið eins og áætlað var En það er ekkert sjálfgefið að kaflarnir séu skrifaðir í sömu röð og þeir fá í rit­gerðinni. Oft er þó gott að skrifa inngang fyrst, því að þá neyðist höfundur til að leggja efnið niður fyrir sér. Í inngangi er rannsóknarspurning verksins sett fram, og áætlun höfundar um það hvernig hann ætli að leita svars við henni. En þótt inngangurinn sé saminn í upphafi þýðir það ekki að ekki þurfi að hrófla við honum meira. Það er nauðsynlegt að endurskoða hann í lokin, þegar aðrir kaflar hafa verið samdir, og breyta honum til samræmis við það sem gert var. Það er nefnilega alls óvíst að allt hafi gengið eftir eins og ráðgert var í upphafi. Stundum sér maður í inngangi að höfundur segist ætla að fjalla um þetta eða hitt ef tími vinnist til. Í niðurlagi stendur svo að forvitnilegt hefði verið að fjalla um þetta eða hitt, en því miður gefist ekki tóm til þess. Þetta má alls ekki gera. Þetta getur kennari kannski gert í kennslustund, en höfundur sem skilar af sér ritgerð veit hvað hann komst yfir og hvað ekki, og þess vegna hefur hann tækifæri til að breyta innganginum. Hann má ekki fyrir nokkurn mun gefa lesendum til kynna að honum hafi á einhvern hátt mistekist ætlunarverk sitt. Ritgerð á að mynda heild, og þess vegna verður að sníða alla slíka agnúa af. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 149 149

150 Formáli er annað en inngangur
ekki hluti ritgerðar frásögn af tilurð, þakkir, hugleiðingar stundum eftir annan en höfund Inngangur hluti verksins efnið kynnt og reifað yfirlit um efnisskipan Hér er rétt að benda á mun á formála og inngangi. Formáli er ekki hluti ritgerðar; hann hefur oft að geyma einhvers konar frásögn af tilurð verksins, þakkir höfundar til þeirra sem hafa aðstoðað hann, og einhvers konar persónulegar hugleiðingar höfundar í tengslum við verkið og tilurð þess. Einnig er formáli stundum eftir annan en höfund, og þá er hann t.d. skjall um höfundinn eða verkið, tenging við önnur verk o.s.frv. Inngangur er aftur á móti hluti verksins, þar sem viðfangsefnið er kynnt og reifað; oft er þar líka yfirlit um efnisskipan rit­gerðarinnar, og ýmiss konar undirstöðufróðleikur sem nauðsynlegur er til skilnings á efninu. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 150 150

151 Kaflaskipting ritgerða
Ritgerð skiptist í a.m.k. þrjá meginkafla meginkaflar í undirkafla undirkaflar stundum aftur í undirkafla o.s.frv. slík „lög“ eru mismörg, en oftast eru þrjú nóg Kaflaskipting gegnir tvenns konar hlutverki: við samningu: þvingar höfund til hnitmiðaðrar framsetningar við lestur: auðveldar lesandanum að fá yfirsýn yfir efnið Í flestum tilvikum, nema þegar um allra stystu ritgerðir er að ræða, er nauðsynlegt að hafa fleiri en eitt lag í kaflaskiptingu. Með því er átt við að ritgerðinni sé skipt í meginkafla, en meginköflum svo aftur í undirkafla, og þeim aftur í undirkafla ef ástæða þykir til. Stundum má finna allt upp í fimm eða sex lög í kaflaskiptingu, en ritgerð þarf þó að vera talsvert löng til að þola fleiri en þrjú lög, og í styttri ritgerðum eru tvö lög oftast nóg. Það er nauðsynlegt að gera sér skýra grein fyrir tilgangi slíkrar lagskiptingar. Kaflaskipting þjónar þeim tilgangi að auðvelda lesandanum að fá yfirsýn yfir efnið. Það er miklu auðveldara að átta sig á efni sem er brotið upp í tiltölulega litlar einingar en á löngum texta án skila, þar sem mörgum sögum fer fram í einu. En kaflaskiptingin snýr ekki bara að lesandanum; hún þvingar líka höfundinn til hnitmiðaðri framsetningar. Þegar tilteknum kafla lýkur verður höfundurinn að velta fyrir sér hvort það efni sem kaflinn fjallar um sé þar með afgreitt. Ef svo er ekki, þá bendir það til þess að afmörkun kaflans sé röng. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 151 151

152 Einföld kaflaskipting
Ritgerð Hér eru allir kaflar á sömu hæð (sama plani) því er erfitt að átta sig á tengslum efnisþátta Líklegt er að sumir tengist nánar en aðrir þá er heppilegra að hafa lagskiptingu Það er hins vegar ótrúlegt að allir kaflar ritgerðar eigi heima á sama plani, ef svo má segja. Allar líkur eru á því að efnisatriði sumra kafla eigi nánar saman en annarra. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 152 152

153 Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð
Lög í kaflaskiptingu Ritgerð Í því tilviki er eðlilegt að láta kaflana sem tengjast náið vera undirkafla í aðalkafla, í stað þess að láta þá alla vera aðalkafla. Ef aðalkaflar eru orðnir margir er erfiðara að fá yfirsýn yfir samhengið; það er auðveldara ef meginskil eru höfð tiltölulega fá, en aðalköflum síðan skipt nánar niður. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 153 153

154 Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð
Lengd og fjöldi kafla Hvað eiga kaflar að vera margir? aðalkaflar oft 3-5, en líka oft fleiri oft betra að fjölga lögum en aðalköflum Hvað eiga kaflar að vera langir? lengd aðalkafla ótakmörkuð undirkafli í neðsta lagi lýtur ákveðnum reglum gjarna á bilinu 1-4 síður þetta er þó aðeins viðmiðun Oft er talið eðlilegt að meginmálskaflar séu 3-5; auðvitað er ekki hægt að hafa um það neina nákvæma reglu, og þetta tengist lengdinni nokkuð. Þó eru slík tengsl ekki mikil; aukin lengd á fremur að hafa þau áhrif að sviðum undirkafla fjölgi. Athugið að það er engin ástæða til þess að sviðin séu alls staðar jafnmörg. Vel getur verið að í einum aðalkafla þurfi fjögur svið, en í öðrum dugi tvö. Einn undirkafli er merkingarleysa. Ekki er hægt að gefa neina nákvæma reglu um það hversu langir kaflar skuli vera. Aðalkaflar geta verið mjög mislangir, en ekki virðist fráleitt að miða við það að lægsta svið undirkafla sé kringum ein blaðsíða. Það getur þó verið bæði meira og minna, en ef undirkafli er farinn niður fyrir hálfa blaðsíðu er hæpið að hann eigi rétt á sér. Undirkafli getur líka farið upp í 3-4 síður, en ef hann er orðinn lengri verða að vera góð rök fyrir því. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 154 154

155 Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð
Kaflaheiti Öllum köflum þarf að gefa lýsandi nafn það auðveldar höfundi samninguna og lesanda að fá yfirsýn yfir verkið nöfnum og númerum má þó henda út í lokagerð Stundum gengur höfundi illa að finna nafn þá fjallar kaflinn kannski ekki um neitt eitt efni eða hann er bara málalengingar um ekki neitt í báðum tilvikum þarfnast eitthvað endurskoðunar Oft amast nemendur við mikilli kaflaskiptingu, segja að hún trufli lesandann og slíti efnið of mikið í sundur. En þá er bara hægt að henda út öllum kaflafyrirsögnum fyrir lokaútprentun, þannig að endanleg gerð verði án kaflaskiptingar. Meginatriðið er að kaflaskiptingin sé fyrir hendi á vinnslustigi, og auðveldi höfundi að setja efnið fram á skipulegan hátt, eins og áður segir. Ef svo er, þá kemur hún lesandanum líka að gagni enda þótt hann sjái hana ekki. Nauðsynlegt er að gefa hverjum kafla, bæði aðalköflum og undirköflum, lýsandi heiti. Það auðveldar höfundi samninguna, og þegar heitunum er safnað saman í efnisyfirlit er auðveldara að glöggva sig á því hvort öllum efnisþáttum hafa verið gerð skil, hvort röð þeirra er eðlileg, hvort skipting í aðal- og undirkafla er skynsamleg, o.s.frv. Kaflaheitin auðvelda líka lesendum að glöggva sig á efninu. Nemendur segja oft að þeir finni ekkert heiti sem passi á tiltekinn undirkafla. Ef svo er, þá geta ástæðurnar verið tvær. Ein ástæða getur verið sú að kaflinn fjalli ekki um neitt afmarkað efni, heldur sé þar fléttað saman efnum. Þá kemur annars vegar til álita að skipta kaflanum frekar niður, og greina betur milli umfjöllunarefnanna; eða hins vegar að færa eitthvað af efni kaflans í aðra kafla, þar sem kann að vera frekari umfjöllun um efnið. Hin ástæðan fyrir því að erfiðlega gengur að gefa kafla nafn getur svo einfaldlega verið sú að kaflinn fjalli ekki um neitt; sé lítilsverður orðavaðall. Ef svo er á hann auðvitað ekki heima í ritgerðinni. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 155 155

156 Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð
Hlutverk inngangs Inngangur verður að vekja forvitni lesenda og áhuga þeirra á að lesa ritgerðina Byrjað á almennri kynningu eða sviðsetningu efnið tengt við þekkingu/reynslu/áhugasvið lesenda Síðan þrengt niður í rannsóknarspurningu tekin dæmi sem sýna viðfangsefnið í hnotskurn til að lesendur átti sig betur á efni ritgerðarinnar Einnig er efni hvers kafla rakið stuttlega Það skiptir mjög miklu máli að vanda vel til inngangs. Hann verður að vekja forvitni lesenda og áhuga þeirra á að lesa ritgerðina. Þetta er auðvitað hægt að gera með ýmsu móti og útilokað að leggja ákveðnar línur um það hvernig það skuli gert. En oft er gott að hefja inn­gang með einhverri almennri sviðsetningu eða kynningu á efninu þar sem það er tengt við eitthvað sem ætla má að lesandinn þekki og veki forvitni hans. Síðan má þrengja um­fjöllunina niður í spurninguna sem á að spyrja. Þar getur verið gott að taka einhver áþreifan­leg dæmi sem sýni viðfangsefnið í hnotskurn þannig að lesandinn eigi betra með að átta sig á því. Sem dæmi getum við skoðað inngang að nokkurra ára gamalli grein um aukafallsfrumlög í forníslensku. Þar er byrjað á staðhæfingu: „Undanfarin 20 ár hefur það verið almenn skoðun meðal málfræðinga að nútímaíslenska hafi frumlög í öðrum föllum en nefnifalli.“ Síðan er þetta skýrt lauslega og tekin dæmi, og svo komið að efni greinarinnar: „En þótt frumlagseðli aukafallsnafnliðanna í [þessum dæmum] sé nú nokkurn veginn óumdeilt gegnir öðru máli um svipaðar setningar í forníslenskum textum.“ Þessi dæmi eiga að sýna lesandanum um hvað greinin fjallar og vekja áhuga hans á því að halda lestrinum áfram. Í framhaldinu er svo vísað í ýmis skrif um efnið þar sem mismunandi skoðanir koma fram. Innganginum lýkur á yfirliti um efnisskipan greinarinnar. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 156 156

157 Niðurstöður í inngangi
Á að segja frá meginniðurstöðum í inngangi? um það eru skiptar skoðanir mörgum finnst þær eiga að koma á óvart En niðurstöðurnar hafa ekki gildi í sjálfu sér aðeins í samhengi við rök höfundarins Lesandi verður gagnrýnni á rök höfundar ef hann veit hvert höfundur vill leiða hann Fræðiritgerð er ekki sakamálasaga! Eftir að þessar spurningar hafa verið settar fram er svo gefið yfirlit yfir efni rit­gerðarinnar, og sýnt hvað fjallað er um í hverjum kafla. Enn fremur er spurningunum svarað þar í stuttu máli. Sumir eru andvígir því, og vilja láta svörin koma lesandanum á óvart. Aðrir benda hins vegar á að fræðileg ritgerð eigi ekki að lúta sömu lögmálum og sakamálasaga. Svarið hefur ekkert gildi í sjálfu sér; það eru rök höfundarins sem skipta máli. Þess vegna spillir það ekki ánægju lesandans af lestrinum þótt hann viti svarið fyrir. Og reyndar má halda því fram að það auðveldi lesandanum lesturinn að svarið sem höfundurinn ætlar að gefa skuli koma fram þegar í byrjun. Þá getur lesandinn nefnilega verið á verði, og á auðveldara með að átta sig á hvaða þætti í röksemdafærslu höfundar hann eigi að skoða sérstaklega. Hann veit að til að höfundur geti komist að þessari niðurstöðu verður hann að finna rök með henni, en hafna hugsanlegum mótrökum; og því á lesandinn auðveldara með að leita að veilum í rökum höfundar. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 157 157

158 Bygging einstakra efnisþátta
Meginmálskaflar skiptast í undirkafla nema í stystu ritgerðum hafa oft sérstakan inngangs- og niðurstöðukafla þetta er þó matsatriði og fer eftir lengd Hver kafli er hugsaður eins og verkið í heild með inngang, meginmál og niðurlag sú hugsun á að stýra allri efnisskipan verksins niður í smæstu efniseindir, efnisgreinarnar Sérhver kafli, jafnt aðalkaflar sem undirkaflar, þarf að vera hugsaður eins og ritgerðin í heild, með inngang, meginmál og niðurlag. Í upphafi hvers kafla þarf þannig að vera einhver kynning á efni hans og eftir atvikum tenging við undanfarandi kafla; og í lok hvers kafla þarf að draga saman efni hans og reka endahnútinn á umfjöllun kaflans. Vitanlega fer umfang þessara þátta eftir eðli kaflans. Í stuttum undirköflum getur ein efnisgrein dugað sem inn­gangur og önnur sem niðurlag, en í aðalköflum getur verið eðlilegt að hafa sérstakan inngangskafla og sérstakan niðurstöðukafla. Þetta er þó matsatriði. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 158 158

159 Efnisskipan meginmáls
Ritgerðir eru mjög ólíkar því er útilokað að gefa reglur um efnisskipan Oft er eðlilegt að rekja rannsóknasögu efnisins yfirlit um það helsta sem hefur verið skrifað áður Þetta fer oft vel næst á eftir inngangi en einnig má flétta það saman við framlag höfundar Þessi þáttur má þó ekki verða of stór verður að takmarkast við það sem skiptir máli Útilokað er að gefa ítarlegar leiðbeiningar um efnisskipan meginmálshluta ritgerða. Til þess eru viðfangsefni of ólík – og vitanlega er líka hægt að taka á sama viðfangsefninu á mis­munandi hátt. Oft er eðlilegt að rekja rannsóknasögu viðfangsefnisins – gefa yfirlit yfir það helsta sem hefur verið skrifað um það áður. Þetta getur verið hentugt að gera í sérstökum kafla snemma í ritgerðinni, t.d. næst á eftir inngangi – áður en komið er að sjálfstæðu fram­lagi höfundarins. En einnig kemur til greina að flétta rannsóknasöguna saman við það sem höfundur segir frá eigin brjósti. Mikilvægt er að gæta þess að þessi þáttur fari ekki úr böndunum og takmarkist við þau atriði sem tengjast beinlínis sjálfstæðu framlagi höfundarins. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 159 159

160 Fræðilegur grundvöllur
Stundum er byggt á flóknu kenningakerfi sem líklegt er að lesendur þekki lítið til þá þarf að eyða verulegu rými í kynningu þess Stundum er byggt á vel þekktu kenningakerfi sem ekki þarf að kynna sérstaklega fyrir lesendum Hægt er að leggja grundvöllinn í sérstökum kafla en einnig flétta saman við rannsókn höfundar oft er hvorttveggja gert í sama verki Fræðilegar ritgerðir byggjast yfirleitt á einhverju kenningakerfi – einhverri rannsóknar­að­­ferð. Hægt er að skoða sama viðfangsefnið út frá mismunandi sjónarhornum og beita mis­mun­andi greiningaraðferðum. Í bókmenntum er t.d. hægt að beita ævisögulegri að­ferð, sál­grein­ingu, marxískri greiningu, póstmódernisma, o.s.frv.; í málfræði er hægt að beita mál­kunn­áttufræði, orðræðugreiningu, félagslegri málfræði, o.s.frv. Stundum er líka gengið út frá skrifum og kenningum einhvers tiltekins fræðimanns – Michel Foucault, Juliu Kristevu, Noam Chomsky, o.s.frv. Nauðsynlegt er að gera lesendum grein fyrir fræðilegum grundvelli ritgerðarinnar. Það er hins vegar mjög misjafnt hversu mikil og ítarleg sú greinargerð á – eða þarf – að vera. Í sumum tilvikum er byggt á flóknu kenningakerfi sem líklegt er að lesendur þekki lítið til – kannski er verið að kynna það í fyrsta skipti í íslensku riti. Þá þarf að fara nokkuð ítarlega í fræðilegan grundvöll ritgerðarinnar og eyða í það talsverðu rými. Í öðrum tilvikum er um að ræða tiltölulega einfalt kenningakerfi sem líklegt er að flestir þekki nokkuð til, og þá þarf ekki að segja mikið um það. Þarna á milli eru svo ótal mismunandi stig. Eins og með rannsóknasöguna er hægt að koma þessari umfjöllun fyrir á ýmsa vegu. Stundum kann að vera heppilegt að leggja fræðilegan grundvöll í sérstökum kafla framarlega í ritgerðinni, en oft hentar betur að flétta þetta saman við eigin rannsókn höfundar; og iðulega er hvorttveggja gert í sama verkinu. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 160 160

161 Ólíkar tegundir fræðilegra ritgerða
Fræðilegar ritgerðir eru mjög margvíslegar hér má nefna tvær megingerðir: Ritgerðir unnar upp úr heimildum allt frá endursögn til háfræðilegrar úrvinnslu Ritgerðir byggðar á grunnrannsóknum höfunda en styðjast vitanlega einnig við aðrar heimildir Mikilvægt er að skoða ólíkar ritgerðir vandlega átta sig á vinnubrögðum höfunda og leggja mat á þau Hér hefur verið gengið að mestu leyti út frá því að ritgerð byggist á rituðum (og e.t.v. munnlegum) (eftir)heimildum. Slíkar ritgerðir geta vitanlega verið mjög margvíslegar, allt frá því að vera gagnrýnislaus endursögn heimilda án sjálfstæðrar úrvinnslu upp í það að vera háfræðileg umfjöllun þar sem höfundur ber saman, vegur og metur heimildir, leggur sjálfstætt mat á þær, og bætir miklu við frá eigin brjósti. En ekki eru allar ritgerðir af þessu tagi. Margar byggjast á sjálfstæðri rannsókn höfundar, unninni upp úr frumheimildum. Þar getur t.d. verið um að ræða bókmenntafræðilega greiningu á tilteknu verki eða höfundi, athugun á framburði fólks í tilteknum landshluta, o.m.fl. Efnistök eru auðvitað talsvert ólík eftir því hvor tegundin er. Meginatriðið er að hver verður að finna fyrir sig hvernig bygging og röksemdafærsla meginmáls eigi að vera. Þetta lærist bara með æfingunni. Það er um að gera að lesa sem flestar fræðigreinar með gagnrýnu hugarfari – láta ekki nægja að tileinka sér efni þeirra, heldur velta líka fyrir sér byggingu, efnisskipan og röksemdafærslu. Hvernig kemur höfundur rannsóknasögunni að? Hvernig gerir hann grein fyrir fræðilegum forsendum sínum? Er skipting í aðal- og undirkafla í góðu samræmi við efnisþætti og skyldleika þeirra? Tengjast kaflar eðlilega, þannig að einn taki röklega við af öðrum? Er inngangur og niðurlag í hverjum kafla? O.s.frv. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 161 161

162 Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð
Niðurlag ritgerðar Í lokakafla er umfjöllun rifjuð upp í stuttu máli og helstu niðurstöður dregnar saman Þetta getur verið misítarlegt frá 1-2 efnisgreinum upp í nokkrar blaðsíður Setja þarf niðurstöður skýrt fram sýna að rannsóknarspurningu hafi verið svarað Oft fer vel á því að leggja út af niðurstöðum gildi þeirra, afleiðingum, framhaldsrannsóknum Í lokakafla ritgerðarinnar þarf svo að rifja umfjöllunina upp í stuttu máli og draga niður­stöður saman. Þessi kafli getur verið misítarlegur – í langri ritgerð nokkrar blaðsíður. Miklu skiptir að þar séu niðurstöður settar fram á skýran og skipulegan hátt, þannig að ljóst sé að rannsóknarspurningu verksins hafi verið svarað. Það kemur vel til greina að taka þarna upp framsetningu rannsóknarspurningar í inngangi. En auk þess fer oft vel á því í lokakafla að leggja út af niðurstöðunum – velta fyrir sér gildi þeirra og hugsanlegum afleiðingum, setja fram hugmyndir um áframhaldandi rannsóknir, o.s.frv. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 162 162

163 © Eiríkur Rögnvaldsson, október 2012
Framsetning © Eiríkur Rögnvaldsson, október 2012 163

164 Gagnrýninn lestur fræðirita
Spurningar sem gagnrýninn lesandi gæti spurt og höfundur fræðirits á að svara jafnóðum: Hver segir það? Hefur einhver fjallað um þetta áður? og haldið svipuðu fram? eða þá einhverju allt öðru? Hvar get ég séð eitthvað um það ef mig langar að lesa frekar um efnið? Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 164

165 Ófullnægjandi framsetning
Dæmi úr (ímyndaðri) fræðilegri grein: Það hefur oft komið fram að þágufallssýki í íslensku er tengd þjóðfélagsstétt. Ástæðan fyrir þessum tengslum er misskilin hreintungustefna og misheppnuð skólapólitík borgaralegra valdhafa. Af hverju er þetta ekki nóg? hvar hefur þetta komið fram? hver hefur sagt það? hvaða rök eru fyrir því? Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 165

166 Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð
Betri framsetning Dæmi úr fræðilegri grein: Því hefur verið haldið fram að þágufallssýki sé tengd þjóðfélagsstétt (sjá t.d. Gísla Pálsson 1979, Ástu Svavarsdóttur 1982, Ástu Svavarsdóttur, Gísla Pálsson og Þórólf Þórlindsson 1984, Jóhannes Gísla Jónsson og Þórhall Eyþórsson 2003) ... Hér getur lesandi sótt frekari upplýsingar en er það nóg? Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 166

167 Mismunandi framsetning
Gætið að forsendum fullyrðinga! Margt bendir til þess að hv-framburður eigi undir högg að sækja á Íslandi og sé reyndar alveg að hverfa. Þess vegna ber brýna nauðsyn til þess að grípa strax rösklega í taumana og hefja skipulega framburðar-kennslu í grunnskólum og framhaldsskólum. Rannsóknir benda til þess að hv-framburður eigi mjög undir högg að sækja á Íslandi og sé reyndar alveg að hverfa (sjá t.d. yfirlitsgreinar Höskuldar Þráinssonar og Kristjáns Árnasonar 2001 og Kristjáns og Höskuldar 2003). Þess vegna … Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 167

168 Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð
Betri framsetning Skýring og tilvísun Rannsóknir benda til þess að hv-framburður eigi mjög undir högg að sækja á Íslandi og sé reyndar alveg að hverfa. Þetta kom t.d. skýrt fram í rannsókn Höskuldar Þráinssonar og Kristjáns Árnasonar á íslenskum mállýskum í lok 20. aldar. Af þeim mátti t.d. sjá að á þeim svæðum þar sem hv-framburður var algengur fyrir miðja öldina fannst hann helst í máli elstu kynslóðanna en unga fólkið notaði hann yfirleitt (sjá t.d. yfirlitsgreinar Höskuldar Þráinssonar og Kristjáns Árnasonar 2001 og Kristjáns og Höskuldar 2003). Þess vegna … Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 168

169 Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð
Órökstuddar klisjur Margt bendir til ... að hér sé á ferðinni Íslandsþorskur að sá kostnaður sé mun meiri en þörf er á að urriðar fái mjög lítinn hluta heildarfæðunnar að ofvirkni sé álíka algeng hér og í nágrannalöndunum að tónlist sé ekki eingöngu menningarlegt fyrirbæri að kvæðið sé að hluta ástarljóð að eiginlegur ritunartími bréfsins sé allavega öld síðar að ljóðin séu fremur túlkun hans á tilfinningum að nokkrir erfiðleikar séu framundan þar í landi Margt hvað? Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 169

170 Spurningar lesanda - og svör við þeim
Spurningar sem lesandi gæti spurt og höfundur ætti að svara fyrirfram Hvað er til marks um það? skýringar, rök, tilvísanir, ... Hvernig get ég gengið úr skugga um það? tilvísanir í gögn, heimildir, ... Mikilvæg leið til að svara þessu er að sýna dæmi og útskýra þau Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 170

171 Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð
Nauðsyn dæma Um hvað er hér verið að tala? Lýsing orða, sem notuð eru á margbreytilegan hátt, hefur löngum verið orðabókarmönnum höfuð-verkur. Þá er einkum átt við sagnir, sem geta haft margvíslega merkingu, stýrt fleiri en einu falli, tekið með sér fylgiorð eða verið hluti af föstum orðasam-böndum og málsháttum, en einnig forsetningar og nokkur nafnorð. Ýmsar leiðir hafa verið farnar til þess að lýsa þessum „stóru orðum“ og talsverð heilabrot hljóta að liggja að baki hverri ákvörðun. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 171

172 Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð
Dæmalaus framsetning Orðasambönd af ýmsu tagi eru mikilvægar einingar í flestum almennum orðabókum. Hlutverk þeirra í orðabókartextanum er oft í því fólgið að vitna um notkunareinkenni orðsins sem verið er að lýsa, gjarna til glöggvunar á umsögn um merkingu þess eða tiltekið merkingarafbrigði. En orðasambönd geta einnig verið tilgreind sem sjálfstæðar einingar, óháð merkingarlegri flokkun og greiningu. Hér ræður mestu hvers eðlis orðasambandið er, sjálfstæði þess er að öðru jöfnu meira því fastmótaðra sem það er og því sjálfstæðari merkingu sem það hefur gagnvart orðunum sem það er myndað úr. Önnur hlið málsins er sú að fastmótuð og sjálfstæð orðasambönd hafa meira og skýrara uppflettigildi en þau sem lausari eru í sér, og notendur geta fremur vænst þess að finna þau í orðabókartextanum. Á hinn bóginn getur verið óljósara hvar slíkum orðasamböndum er fyrir komið, bæði gagnvart flettiorðaskipan orðabókarinnar og innan þeirrar efnisskipanar sem höfð er á lýsingu viðkomandi flettiorðs. Það hefur því löngum verið vandkvæðum bundið að ganga að tilteknum orðasamböndum vísum í almennri orðabókarlýsingu og að sama skapi reynst torvelt að fá yfirsýn um notkun og stöðu einstakra orða í slíkum samböndum. Þessi vandi snýr einnig að þeim sem skipar efni orðabókarinnar og semur orðabókartextann og veldur því að hlutur orðasambanda verður víðast óskýrari og rýrari en vera ætti og margir notendur vildu. Af þessum sökum hafa verið samdar orðabækur um orðasambönd sérstaklega, þar sem þeim eru gerð rækilegri skil en kostur er á í almennri orðabókarlýsingu. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 172

173 Tilvísanir í heimildir duga ekki
Skýringalausar tilvísanir í heimildir Á undanförnum rúmum áratug hefur oft verið á það bent að sérstök tengsl virðast vera á milli nefnifalls og beygingarsamræmis (sjá t.d. Höskuld Þráinsson 1979:466, 1990:212, Eirík Rögnvaldsson 1982, Andrews 1982, Zanen, Maling og Höskuld Þráinsson 1985). Þetta má m.a. ráða af því að sögn og sagnfylling þiggja aldrei neina þætti frá „frumlagsígildi“, þ.e.a.s. frumlagi í aukafalli. Um hvað er höfundurinn að tala? hér þarf lesandinn að ímynda sér allt Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 173

174 Nauðsynlegt er að sýna dæmi
En höfundur textans sýndi dæmi ... þ.e.a.s. frumlagi í aukafalli. Setningarnar í (3)–(5) sýna þetta: (3) a. Strákarnir (nf.kk.ft.) voru (ft.) kátir (nf.kk.ft.). b. *Strákarnir (nf.kk.ft.) var (et.) kalt (hk.et.) (4) a. Strákana (þf.kk.ft.) langaði (et.)heim. b. Strákunum (þgf.ft.kk.) var (et.) kalt (hk.et.). (5) a. *Strákana (þf.ft.kk.) lönguðu (ft.) heim. b. *Strákunum (þgf.ft.kk.) voru (ft.) köldum (þgf.ft.). Síðan ... Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 174

175 Nauðsynlegt er að útskýra dæmi
... eru dæmin útskýrð Í stað þess að samræmast aukafallsfrumlögunum (strákana, strákunum) eru sagnirnar (langaði, var) og sagnfyllingin (kalt) í (4) í hlutlausum eða ómörkuðum myndum, það er að segja 3.p.et. og hk.nf.et. Í í (3) er samræmi í tölu milli nefnifalls-frumlagsins (strákarnir) og sagnarinnar og í tölu og kyni milli nefnifallsfrumlagsins og sagnfyllingar-innar (kátir). Slíkt samræmi gengur ekki þegar aukafallsfrumlög eiga í hlut, eins og sýnt er í (5). Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 175

176 Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð
Að sýna og segja frá Meginregla í öllum fræðilegum skrifum er að sýna dæmi um það sem maður er að tala um segja frá því hvað það er sem dæmin sýna og jafnvel líka hvað er svona athyglisvert við þau Best er þá að taka dæmin út úr meginmálinu og setja þau upp sérstaklega og merkja þau svo hægt sé að vísa til þeirra í textanum oft er samt betra að endurtaka dæmi en að láta nægja að vísa á dæmi löngu áður í textanum Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 176

177 Tvær misgóðar/misvondar leiðir
Eitthvað sagt og ekkert sýnt (jafnvel þótt vísað sé til heimilda): Margt bendir til að raddaður framburður sé á undanhaldi á kjarnasvæði sínu. Raddaður framburður nefnist það þegar orð eins og stúlka, fantur, svampur, maðkur eru borin fram með rödduðum /l, m, n, ð/ á undan /p, t, k/. Rannsóknir sýna að þessi framburður er á undanhaldi (sjá t.d. Kristján Árnason 2005 og rit sem þar er vísað til). Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 177

178 Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð
Sagt en ekki sýnt Hér er sagt frá niðurstöðum í meginmáli Í rannsókn Kristjáns Árnasonar og Höskuldar Þráinssonar á íslensku nútímamáli (RÍN, sjá t.d. 11. kafla í bók Kristjáns Árnasonar 2005 og rit sem þar er vísað til) kom fram að raddaður framburður er á undanhaldi á kjarnasvæði sínu Norðausturlandi. Yngsti aldurshópurinn notaði hann í um 30% tilvika, sá næsti í 47%, þriðji í 52%, fjórði í 65% og sá fimmti og elsti í um 82% tilvika. Athugið hvað það er erfitt að sjá þetta þetta er í raun ekki sýnt þótt dæmi séu nefnd Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 178

179 Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð
Sagt og sýnt í töflu Betra er að láta töflu fylgja Í rannsókn Kristjáns Árnasonar og Höskuldar Þráinssonar á íslensku nútímamáli (RÍN, sjá t.d. 11. kafla í bók Kristjáns Árnasonar 2005 og rit sem þar er vísað til) kom fram að raddaður framburður er á undanhaldi á Norðausturlandi. Þetta má sjá í töflu 1: aldurshópar: tíðni framburðar: 30% 47% 52% 65% 82% Tafla 1: Tíðni raddaðs framburðar á Norðausturlandi Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 179

180 Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð
Sagt og sýnt á mynd Enn betra að sýna á mynd Í rannsókn Kristjáns Árnasonar og Höskuldar Þráinssonar ... Þetta má sjá á mynd 1: Mynd 1: Tíðni raddaðs framburðar á Norðausturlandi. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 180

181 © Eiríkur Rögnvaldsson, nóvember 2012
Röksemdafærsla © Eiríkur Rögnvaldsson, nóvember 2012 181

182 Að setja fram tilgátu og prófa hana
Hvaða stöðu hefur tiltekin tilgáta? er hægt að færa einhver rök fyrir henni? Vinnulag: setja fram tilgátu út frá þekkingu og gögnum afla nýrra gagna til að prófa tilgátuna kanna hvort nýju gögnin samræmist tilgátunni meta niðurstöðuna: já - ástæða til að fagna! nei - tilgátunni hafnað eða hún endurskoðuð Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 182

183 Hvað þyrfti til að hrekja tilgátuna?
Tilgátur/kenningar þurfa að vera nægilega skýrt orðaðar og nægilega afdráttarlausar til þess að það sé hægt að hugsa sér gagndæmi gegn þeim, þ.e. til þess að unnt væri að hrekja þær ef þær skyldu vera rangar Djarfar kenningar þoka fræðunum áfram, loðnar og óskýrar tilgátur ekki En svo er líka stundum sagt að gagndæmi sanni ekkert - nema sem hluti af kenningu Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 183

184 Heiðarleiki í mati á tilgátu
Stjórnmálamenn láta oft duga að nefna það sem styður málstaðinn Fræðimenn mega ekki „sópa undir teppið“ því sem ekki styður kenninguna eða tilgátuna, enda leiða slík gögn oft til markverðrar endurskoðunar í sumum tilvikum má þó láta nægja að nefna slíkt efni í neðanmálsgrein ef maður hefur ekkert um það að segja Flestir gera mest úr því sem styður eigin tilgátu styðja hana með rökum á heiðarlegan hátt Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 184

185 Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð
Tilgáta sett fram Fræðimaður rekst á úrlausnarefni það er fyrsta skref Hann setur fram skýringartilgátu eða hugmynd og hugsar með sér eða segir/skrifar: „Þetta er áreiðanlega ...“ röksemdin er kannski eingild (lat. ad hoc) í upphafi þ.e. gildir bara fyrir þetta eina tilvik, búin til fyrir það Hann leitar að sjálfstæðum rökum fyrir tilgátunni það er næsta skref Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 185

186 Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð
Eingildar tilgátur Lesandi rekst á skýringartilgátu/staðhæfingu og spyr sjálfan sig: Er þetta kannski bara eingild (lat. ad hoc) tilgáta sett fram til þess að skýra þetta tiltekna dæmi eða er hún studd viðbótarrökum? Eingildar tilgátur geta oft verið sennilegar eða snjallar í sjálfu sér – og á endanum réttar en það leysir fræðimanninn ekki undan þeirri skyldu að leita að viðbótarrökum fyrir þeim Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 186

187 Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð
Lýsing eða greining? Dæmi úr hefðbundinni mállýsingu tiltekins texta Eignarfall sem stendur með nafnorði stendur ýmist á undan eða eftir því, en tíðara virðist, og að minnsta kosti miklu venjulegra en í nútíðarmáli, að eignarfallið standi á undan stýriorðinu. Sama máli gegnir um eignarfornöfn: a. kristinna manna hugskot, Páls góðir vinir; hans postular, þvo þitt andlit b. eyðimörk Júdealands, engil drottins; bræður hans, ef auga þitt er einfalt Markmið? Tilgátur? Tengsl við fræðiumræðu? Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 187

188 Staðhæfing rökstudd - en er það nóg?
„Í fornsögunum er hlutfallslega algengara að frumlag sé með ákveðnum greini en andlag“ Spurning: Hvað er til marks um það? Rökstuðningur - talning: %ákv. %óákv. Frumlag Andlag Hvað er svona merkilegt við það? Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 188

189 Að setja staðhæfingar í samhengi
Tengsl við fræðilega umræðu Ástæðan fyrir þessum mun er sú að frumlag er jafnan líklegra til þess en andlag að vera umræðu-efni (e. topic) og fela þannig í sér gamlar upplýs-ingar, en andlag er að sama skapi líklegra til þess að fela í sér nýjar upplýsingar (sjá t.d. Givón 1974, Keenan 1976). Greinir er helst notaður til þess að auðkenna eitthvað sem hefur verið nefnt áður, þ.e. eitthvað sem felur í sér gamlar upplýsingar, og því er hann algengari á frumlagi en andlagi. Hvaða máli skiptir þessi tenging? Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 189

190 Athugunarefni við samningu fræðigreina
Nokkrar spurningar sem höfundur fræðilegs texta gæti haft í huga: hverju er ég að halda fram hér? hverjar eru ástæðurnar fyrir því að ég er að halda þessu fram? hvaða gögn styðja þessa staðhæfingu mína? hef ég skoðað aðra möguleika (aðra greiningu, önnur gögn, andstæða skoðun ...) og brugðist við þeim á einhvern hátt? Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 190

191 Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð
Gögn og röksemdir Gögnin eru það sem maður byggir ástæðuna á ... og notar síðan til frekari rökstuðnings: t.d. ákveðin tegund heimilda (textar, handrit, upp-tökur, niðurstöður úr könnun/prófi/rannsókn ...) Höfundur getur hugsað upp eða látið sér detta í hug eða búið til mismunandi líklegar ástæður Höfundur getur ekki búið til gögn eða rök en hann getur fundið þau, þ.e. fundið staðreyndir sem skipta máli og styðja mál hans (og ástæðuna fyrir því að hann heldur einhverju fram) Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 191

192 Ógreind gögn eru lítils virði
Gögnin sjálf (staðreyndirnar) geta sjaldan verið veigamikill hluti af fræðilegri ritsmíð (mörg) ljóð (í heilu lagi) eftir Jónas Hallgrímsson geta varla verið hluti af áhugaverðri fræðigrein um hann ekki heldur spurningalistar, hráar niðurstöður úr könnunum, bréfasöfn eða skjöl í heilu lagi Höfundur þarf að matreiða gögnin handa les-andanum, vinna úr þeim – nefna dæmi og skýra en þá verður stundum að reiða sig á frásögn annarra fræðimanna Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 192

193 Nauðsynlegt er að matreiða gögn
Í allri framsetningu gagna felst ákveðin „matreiðsla“ höfundar - hann velur tiltekin dæmi úr texta eða könnun ... velur ákveðnar heimildir (bréf, skýrslur ...) flokkar gögnin á tiltekinn hátt (eftir aldri, búsetu ...) Þessi matreiðsla er oftar en ekki gerð til þess að styðja tiltekna staðhæfingu og/eða hrekja aðra og er því yfirleitt ekki algjörlega „hlutlaus“ en getur samt verið – og á að vera – heiðarleg Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 193

194 Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð
Gagnrýnar spurningar Spurningar/gagnrýni/efasemdir lesenda/ hlustenda geta varðað atriði eins og þessi: er nógu skýrt hverju verið er að halda fram? eru ástæðurnar nægilega trúverðugar? eru gögnin/rökin nægilega traust? er tekið tillit til annars konar túlkunar og brugðist við slíku? Sé einhverjum þessara spurninga svarað neitandi er ástæða til að hafa fyrirvara við niðurstöðuna Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 194

195 Hugsanlegar athugasemdir
Lesendur/hlustendur gætu t.d. sagt: ég vil sjá annars konar rök - tölur, staðreyndir ekki bara tilfinningarök þetta er ekki nógu nákvæmt þú hefur ekki kynnt þér nýjustu rannsóknir gögnin gefa ekki rétta mynd af málinu þú tekur ekki X með í reikninginn ég tek ekki mikið mark á því sem X segir ég vil sjá viðbótarrök ein tilvitnun er ekki nóg, eitt skjal, einn málhafi ... Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 195

196 Gagnrýninn lesandi - viðbúinn höfundur
Hinn gagnrýni lesandi - og höfundur sem býst við gagnrýni hans dregur sannleiksgildi staðhæfingar í efa „Af hverju segir þú það?“ fellst ekki á ástæðu eða telur hana ekki skipta máli „Hvað er til marks um það?“ vefengir gögn eða telur þau ekki sýna það sem höfundur segir að þau sýni en höfundur bregst við fyrir fram með því að sýna gögnin og segja frá því á hvern hátt þau skipta máli Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 196

197 Að sannfæra lesanda á heiðarlegan hátt
Eingildar röksemdir hrökkva oft skammt og lesendur eiga að vera á varðbergi gagnvart þeim sérstaklega ef hugmyndin er hrífandi Að tína til nokkur rök verkar betur á lesandann ekki síst ef rökin eru af ólíkum toga Traustvekjandi er að viðurkenna aðra möguleika en bregðast við þeim á sanngjarnan og heiðarlegan hátt Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 197

198 Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð
Varist léttvæg rök Oft nota menn rök sem eru í raun léttvæg beinar tilvitnanir í óhófi endalausar tilvísanir í aðra fræðimenn til að styðja mál sitt X hefur líka haldið þessu fram - eða Það hefur enginn haldið þessu fram hráar töflur og tölur sem ekki er útskýrt hvað segja og hvernig má sjá það Vanir lesendur (eiga að) sjá í gegnum þetta Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 198

199 Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð
Sjálfsagðir hlutir? Stundum er vísað í almenna þekkingu en langdræg afturbeyging er auðvitað mjög algeng í íslensku eins og alkunna er en áhrifa frá rómantísku stefnunni gætir víða í ljóðum Jónasar eins og alkunna er Er þetta alkunna? eftir hverju fer það hvort svo er eða ekki? Hvernig mætti styrkja þessa röksemdafærslu? Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 199

200 Ofnotaðar framsetningaraðferðir
Ýmsar framsetningaraðferðir eru ofnotaðar misjafnt eftir fræðigreinum Beinar tilvitnanir í aðra fræðimenn algeng aðferð byrjenda algengt í hugvísindum almennt? Ógagnsæjar og yfirþyrmandi töflur og dæmasöfn algengt í málfræði og félagsvísindum Löng textadæmi sem sýna kannski lítið algengt í bókmenntaskrifum? Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 200

201 Stundum er eitthvað eftir óleyst
Nauðsynlegt er að nefna óleyst vandamál t.d. gagndæmi, spurningar sem engin svör eru gefin við a.m.k. í neðanmálsgrein! Þess háttar atriði geta komið öðrum á sporið og auðveldað þeim að endurbæta kenninguna/ tilgátuna Hugsa sér að maður sé að skrifa fyrir fræðin en ekki (bara) fyrir sjálfan sig ... Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 201

202 Heimildamat og tilvitnanir
© Eiríkur Rögnvaldsson, nóvember 2012 202

203 Frumheimildir og eftirheimildir
Frumheimildir eru upphafleg gögn um mál þegar ekki verður lengra rakið ekki bara rit, heldur fornleifar, öskulög o.fl. Eftirheimildir byggjast á frumheimildum eru úrval úr þeim og túlkun á þeim valið og túlkunin er huglægt, háð mati fer eftir áhugasviði, þekkingu, skoðunum og auk þess þjóðfélagi og tíma Þótt heimildir finnist um tiltekið efni er björninn ekki unninn þar með; nauðsynlegt er að leggja mat á heimildirnar. Í fræðilegri ritgerð skiptir höfuðmáli að höfundurinn skrifi ekki gagnrýnislaust upp eftir heimildunum, heldur meti þær sjálfur á gagnrýninn hátt. Slíkt mat er vissulega ekki einfalt, en hér má benda á nokkur atriði sem verður að hafa í huga. Í fræðilegri umræðu er gerður grundvallarmunur á frumheimildum og eftirheimildum. Frumheimildir eru upphafleg gögn um eitthvert mál, sá staður þar sem við endum þegar ekki verður lengur rakið. Frumheimildir um mannlíf á Íslandi á öld eru t.d. kirkjubækur, dómabækur o.fl., en eftirheimildir eru þær sem byggjast á frumheimildunum. Frumheimildir um íslenska málsögu á 19. öld eru þeir textar sem varðveittir eru frá þeim tíma, en 20. aldar rit um íslenska málsögu eru eftirheimildir. Athugið að frumheimildir þurfa ekki að vera í rituðu formi; frumheimildir um landnám á Íslandi geta eins verið fornleifar, brunnir birkikvistir o.s.frv. Í eftirheimildum er ævinlega að finna einhvers konar úrval úr frumheimildum og túlkun á þeim. Það úrval og sú túlkun hlýtur að vera huglæg, fara eftir áhugasviði, þekkingu, skoðunum og markmiði þess sem velur, og vera háð því þjóðfélagi sem hann býr í og þeim tíma sem hann lifir á. Þess vegna getum við ekki treyst því að í eftirheimildunum komi allt fram sem við kynnum að hafa áhuga á, eða túlkun þeirra á frumheimildunum sé eins og við myndum hafa hana. Við þessu er aðeins hægt að bregðast á einn veg; með því að fara í frumheimildirnar sjálfar, velja sjálf úr þeim og túlka frá eigin brjósti. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 203 203

204 Hvers konar heimildir á að nota?
Nauðsynlegt er að gera mun á þessu tvennu átta sig á því hvenær þarf að nota frumheimildir Námskeiðsritgerðir styðjast við eftirheimildir í veigameiri ritgerðum þarf að nota frumheimildir Algeng mistök eru að gera ekki upp á milli ef heimild finnst um efnið er hún notuð en ekki lagt mat á gildi hennar eru Aldirnar helstu sagnfræðirit okkar? Með þessu er auðvitað ekki átt við að við megum aldrei nota eftirheimildir í fræðilegu starfi, en þurfum alltaf að kanna allt frá grunni sjálf — skárra væri það nú. Venjulegar námskeiðsritgerðir hljóta eðli málsins samkvæmt að byggjast að mestu eða öllu leyti á eftirheimildum. En ef við erum að skrifa BA-ritgerð um tiltekið efni, svo að ekki sé minnst á stærri verk eins og MA- eða doktorsritgerð, þá verður að krefjast þess að við förum í frumheimildir um efnið. Eftirheimildir getum við hins vegar nýtt til að setja efnið í stærra samhengi, og að sjálfsögðu til stuðnings og samanburðar við okkar eigin umfjöllun. Það er mjög algengt í námsritgerðum að ekki sé gert upp á milli heimilda; ef nemandinn finnur einhverja heimild um það efni sem hann er að skrifa um er hún notuð, án þess að lagt sé nokkurt mat á gildi hennar. Þannig mætti t.d. oft halda að Öldin okkar væri helsta og traustasta sagnfræðirit okkar. Við þurfum að læra að taka heimildunum með fyrirvara, meta gildi þeirra, átta okkur á stöðu þeirra, og taka sjálfstæða afstöðu þegar heimildir greinir á. Þetta tekur sinn tíma, en það lærist smátt og smátt. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 204 204

205 Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð
Heimildir þarf að meta Aldrei má nota heimildir gagnrýnislaust það verður að leggja sjálfstætt mat á þær Athugið vinnubrögð höfundar heimildar vitnar hann sjálfur í heimildir? er auðvelt að sjá hvað hann hefur eftir öðrum? notar hann heimildir sínar á heiðarlegan hátt? sjást dæmi um að hann rangtúlki eitthvað? virðist hann stinga einhverju undir stól? Nauðsynlegt er að athuga hvernig höfundur heimildarinnar umgengst heimildir sjálfur; hvort hann vitnar í heimildir, og ef svo er, hvernig hann gerir það. T.d. skiptir máli að auðvelt sé að sjá hvað hann tekur úr heimildum sínum, og hvað hann segir frá eigin brjósti. Einnig þarf að reyna að átta sig á því hvort höfundur notar heimildir sínar á heiðarlegan hátt, eða hvort einhver dæmi sjást um að hann rangtúlki eitthvað, stingi einhverju undir stól o.s.frv. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 205 205

206 Heimildir þarf að bera saman
Samanburður við aðrar heimildir hafa aðrir komist að sömu niðurstöðu? Samhljóða niðurstaða þarf ekki að vera traust oft étur hver upp eftir öðrum athugasemdalaust án þess að gera sjálfstæða rannsókn á efninu Hvað merkir það ef höfundur er einn á báti er hann sérvitringur sem enginn tekur mark á? eða frumlegri og hugmyndaríkari en aðrir? Hér skiptir máli að athuga hvort aðrir sem um málið hafa fjallað hafa komist að sömu niðurstöðu, eða hvort þessi höfundur er einn á báti. Þótt fjöldi fræðimanna sé á einu máli um tiltekið efni þarf það ekki að þýða að skoðun eða niðurstaða þeirra sé traust sem því nemur. Oft er það nefnilega svo að hver étur upp eftir öðrum; einhver setur fram tiltekna kenningu í upphafi, og hún gengur síðan aftur hjá öllum sem um málið rita, án þess að nokkur þeirra hafi í raun gert nokkra sjálfstæða rannsókn á efninu. Í slíku tilviki er niðurstaðan, þótt hún sé samhljóða, auðvitað engu traustari en niðurstaða þess eina manns sem setti hana fram í upphafi. Hafi einhver einn höfundur komist að annarri niðurstöðu en aðrir sem um málið hafa fjallað getur það stundum bent til þess að höfundurinn sé sérvitringur sem ekki er tekið mark á í fræðaheiminum; en auðvitað getur það líka þýtt að hann sé á undan sinni samtíð, frumlegri og hugmyndaríkari en aðrir, o.s.frv. Í því sambandi þarf að athuga hvort aðrir fræðimenn hafa mótmælt þessum einfara með rökum, eða hvort þeir láta eins og skrif hans séu ekki til. Í fyrra tilvikinu verðum við að reyna að meta röksemdir beggja aðila og mynda okkur sjálfstæða skoðun. Í seinna tilvikinu er erfiðara um vik. Þögnin getur oft þýtt að skrifin þyki svo vafasöm að ekki taki því að andmæla þeim; en hún getur einnig borið vott um að aðrir treysti sér ekki til að fjalla um þessi skrif og kjósi því að þegja. Eiríkur Rögnvaldsson: Ritgerðasmíð 206 206

207 Athuga þarf markmið og vettvang
Hvert er markmið höfundar heimildar að fræða á hlutlausan hátt? að reka pólitískan áróður eða auglýsa vöru? að höfða til tilfinninga? Á hvaða vettvangi birtist heimildin í virtu fræðiriti? í dagblaði? í auglýsingabæklingi? Vitaskuld skiptir líka máli að athuga hvert er markmið höfundar heimildarinnar; hvort hann er að skrifa fræðirit, uppfræðandi grein fyrir almenning, pólitíska áróðursgrein, eða semja hátíðaræðu, svo að nokkur dæmi séu tekin. Einnig þarf að hafa í huga á hvaða vettvangi heimildin birtist; hvort um er að ræða virðulegt fræðirit, almennt tímarit, dagblað, eða auglýsingabækling. Með þessu er auðvitað ekki verið að segja að t.d. greinar í dagblöðum séu ónýtar sem heimildir í sjálfu sér, heldur aðeins verið að benda á að þær kunna að vera skrifaðar í öðru augnamiði en því að koma þekkingu á framfæri á hlutlausan hátt, og því þarf a